تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الْأُمِّيِّينَ رَسُولاً مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِهِ وَ يُزَکِّيهِمْ وَ يُعَلِّمُهُمُ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ إِنْ کانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ «2»
هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الْأُمِّيِّينَ: او است ذاتى که مبعوث ساخت در ميان ناخواندگان و نانويسندگان، رَسُولًا مِنْهُمْ: پيغمبرى از ايشان، يعنى ناخوانده و نانويسنده مثل ايشان، تا رسالت او از تهمت دور باشد، چه در غير او توهم مى‌شود که معلمى تعليم او کرده باشد و اخبار امم ماضيه را به او آموخته باشد.
بيان: (ياء) امى، ياء نسبت، يعنى منسوب به امت عرب؛ چه اکثر آنها خواننده و نويسنده نبودند. يا به معنى منسوب به ام القرى، که مکه معظمه است، يعنى مبعوث فرمود در ميان اهل مکه، رسولى که از ايشان بود. نزد بعضى، امى بودن آن حضرت، به جهت آنست که در کتب متقدمه از جمله در
جلد 13 - صفحه 161
کتاب شعيا عليه السّلام، مذکور است: انى أبعث امّيا فى الامّييّن و أختم به النّبيّين: بدرستى که من مبعوث خواهم نمود امّى‌اى را در ميان جماعت اميين، و به او ختم نمايم پيغمبران را.
ابن بابويه رحمه اللّه- به اسناد خود از جعفر بن محمد صوفى که: سؤال نمودم از حضرت باقر عليه السّلام: يا بن رسول اللّه چرا ناميده شد پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم امّى؟ فرمود: مردم چه مى‌گويند؟ گفتم: گمان کنند ناميده [شده] امّى به جهت آنکه نمى‌توانست بنويسد. پس فرمود دروغ گفتند، بر ايشان باد لعنت خدا، از کجاست اين و حال آنکه خدا فرمايد در محکم کتاب خود: هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الْأُمِّيِّينَ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِهِ وَ يُزَکِّيهِمْ وَ يُعَلِّمُهُمُ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ. پس چگونه باشد تعليم فرمايد ايشان را کسى که خود نداند، قسم به خدا هر آينه رسول خدا مى‌خواند و مى‌نوشت هفتاد و دو زبان را، و امّى ناميده شد، چون از اهل مکه بود، و مکّه ام القرى باشد، و خداى تعالى فرمايد: لِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرى وَ مَنْ حَوْلَها*. «1» بعد از آن وصف آن حضرت را فرمايد: يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِهِ: مى‌خواند بر ايشان آيتهاى کلام خدا را، وَ يُزَکِّيهِمْ: و پاک مى‌سازد ايشان را از دنس کفر و خبث عقايد و رذائل اخلاق، وَ يُعَلِّمُهُمُ الْکِتابَ: و مى‌آموزد ايشان را قرآن، وَ الْحِکْمَةَ: و احکام شريعت و معالم دين. و در تبوت نبوت همينقدر بس است که با وجود اميت، تعليم بندگان نمايد آيات الهى را؛ و احکام شرع که سبب صلاح دنيا و عقبى به ايشان ارشاد نمايد. و مکارم اخلاق را که موجب ترقيات انسانى و موجب تکميل سعادت ابدى است، اعلام فرمايد؛ البته تمام اينها دلالت صريح دارد بر آنکه آنچه تلاوت کند و مى‌گويد، از وحى الهى است.
وَ إِنْ کانُوا مِنْ قَبْلُ: و اگرچه بودند جامعه بشر پيش از بعثت حضرت محمد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم، لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ: هر آينه در گمراهى آشکارا که آن شرک و کفر و تتبع عادات جاهليت جهلاء که آداب انسانيت از ميان رفته،
«1» نور الثقلين، جلد 5، صفحه 322، حديث 17، به نقل از علل الشرايع شيخ صدوق. (با اندکى اختلاف)
جلد 13 - صفحه 162
دنيا يک پارچه اخلاق وحشيت و سبعيت فراگرفته. در چنين زمانى خداى تعالى اين وجود مقدس را مبعوث ساخت و منت بزرگى به عالم و عالميان نهاد.