تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا نُودِيَ لِلصَّلاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلى ذِکْرِ اللَّهِ وَ ذَرُوا الْبَيْعَ ذلِکُمْ خَيْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ «9»
بعد از ذکر احوال اهل کتاب و بيان عناد و طغيان آنان، امر فرمايد اهل ايمان را به طاعت و عبادت که سرمايه وصول است به نعم اخرويه، و نهى ايشان مى‌نمايد از اشتغال به ارباح دنيويه فانيه:
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا: اى کسانى که ايمان آورديد به خدا و رسول،
جلد 13 - صفحه 169
إِذا نُودِيَ لِلصَّلاةِ: زمانى که ندا کرده شود، يعنى وقتى که مؤذن بانگ نماز گويد براى نماز، مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ: از روز جمعه، يعنى روز جمعه که مؤذن بانگ نماز گويد، فَاسْعَوْا إِلى ذِکْرِ اللَّهِ: پس بشتابيد به سوى ياد کردن خدا که نماز است، يا خطبه که متضمن حمد و موعظه است، وَ ذَرُوا الْبَيْعَ: و واگذاريد خريد و فروش را، ذلِکُمْ خَيْرٌ لَکُمْ: اين سعى و ترک بيع، بهتر است مر شما را از معامله، زيرا اين سعى منتج منافع باقيه است، و بيع مثمر فايده فانيه، إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ: اگر هستيد که مى‌دانيد منافع امور و مضار آن را، و مصالح نفسهاى خود و مفاسد آن را.
تبصره: در اين آيه چند مطلب است:
1- تأسيس نماز جمعه- چون پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم قصد هجرت به مدينه نمود، در موضع قبا فرود آمد روز دوشنبه دوازدهم ربيع الاول، و آنجا براى بنى عمرو بن عوف مسجدى بنا نمود. و تا روز پنجشنبه توقف، و صبح روز جمعه متوجه مدينه شد. چون به وادى بنى سالم بن عوف رسيد، وقت نماز جمعه شد، بفرمود تا صورت مسجدى ساختند و آنجا خطبه بخواند و نماز جمعه گزارد؛ به جهت اين، خطبه شرط نماز جمعه شد. و در زمان پيغمبر و حضور امام عليه السّلام، نماز جمعه واجب است، و در غيبت امام عصر، ما بين علما اختلاف است: وجوب، حرام، جواز (احکام و بيان و شرايط آن رجوع به مسائل عمليه مجتهد حى اعلم است).
مطلب 2- فضيلت روز جمعه- 1- کتاب ابى محمد جعفر بن احمد بن على قمى- حضرت امير المؤمنين عليه السّلام از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم سؤال نمايد از روز جمعه، پس حضرت گريستند بعد فرمودند: سؤال نمودى از روز جمعه، ناميده‌اند آن را ملائکه در آسمان يوم المزيد؛ روز جمعه روزى است که: 1- خلق فرمود در آن آدم عليه السّلام را.
2- روزى است که نفخ روح در آدم شد.
3- روزى است [که] ساکن فرمود خدا آدم را در بهشت.
جلد 13 - صفحه 170
4- روزى است که سجده نمودند ملائکه، آدم عليه السّلام را.
5- روزى است که جمع فرمود خدا آدم و حوا را با هم.
6- روزى است که آتش را خدا بر حضرت ابراهيم عليه السّلام سرد و سلامت نمود.
7- روزى است که دعاى يعقوب عليه السّلام را مستجاب فرمود.
8- روزى است که کشف فرمود خدا بلا را از ايوب عليه السّلام.
9- روزى است که فدا شد اسماعيل عليه السّلام به ذبح عظيم.
10- روزى است که خلق فرمود خدا آسمان و زمين و آنچه ميان آنهاست.
حضرت امير المؤمنين عليه السّلام فرمود: بدرستى که خدا اختيار فرمود جمعه را، پس قرار داد روز آن را عيد، و اختيار فرمود شب آن را و قرار داد آن را عيد؛ و از فضل جمعه اينست که سؤال نشود خدا روز جمعه، مگر آنکه اجابت فرمايد. و اگر مستحق شوند قومى عذاب الهى را، پس مصادف روز يا شب جمعه شود، بازگرداند خدا عذاب را از ايشان. شب جمعه، افضل شبها، و روز آن افضل روزها، مزيد طاعت و معصيت در جمعه:
مطلب 3- قال الصادق عليه السّلام: اجتنبوا المعاصى ليلة الجمعة فانّ السّيّئة و الحسنة مضاعفه و من ترک معصية اللّه ليلة الجمعة غفر اللّه کلّما سلف فيه، و قيل له استأنف العمل، و من بارز اللّه ليلة الجمعة بمعصيته اخذه اللّه بکلّ ما عمل فى عمره و ضاعف عليه العذاب بهذه المعصية فاذا کان ليلة الجمعة رفعت حيتان البحر رءوسها و دوابّ البرارى ثمّ نادت بصوت زلق: ربّنا لا تعذّبنا بذنب الآدميّين.
حضرت صادق عليه السّلام فرمايد: اجتناب کنيد گناهان را شب جمعه، پس بدرستى که عمل بد و نيک در آن هنگام دو برابر است، و هر که ترک کند معصيت خدا را شب جمعه، مى‌آمرزد خدا آنچه کرده، و گفته شود به او: عمل را از سر گير؛ و هر که مبارزه کند خدا را شب جمعه به معصيت او، مؤاخذه
جلد 13 - صفحه 171
فرمايد او را به تمام آنچه بجا آورده در عمرش، و مضاعف کند بر او عذاب را به اين معصيت. پس زمانى که شب جمعه شود، بردارند ماهيان دريا و جنبنده‌هاى صحرا، سر خود را و ندا کنند به صداى لغزاننده: پروردگارا عذاب نفرما ما را به گناه آدميان.
مطلب 4- سنن روز جمعه- حضرت رضا عليه السّلام فرمايد: بر شما باد به سنن روز جمعه، و آن هفت چيز است: 1- اتيان نساء. 2 و 3- شستن سر و محاسن به خطمى- 4- گرفتن شارب. 5- چيدن ناخن. 6- تغيير لباس. 7- مس طيب.
و غسل روز جمعه از مستحبات اکيده است. و ادعيه بسيار در شب و روز جمعه وارد شده از جمله: دعاى کميل در شب جمعه، و دعاى ندبه و سمات روز جمعه و غير آن.
تتمه: روز جمعه، سيّد الايّام، و عيد مسلمانان، و خيلى عظمت دارد در پيشگاه الهى، و در تعظيم آن امر شده به ذکر و دعا و صلوات.
از حضرت صادق عليه السّلام مروى است که سلمان رضوان اللّه عليه مرور کرد به مقابر روز جمعه. پس ايستاد و گفت: السّلام عليکم يا اهل الديار فنعم دار قوم مؤمنين. اى اهل جمع، آيا دانستيد اينکه امروز روز جمعه است.
برگشت. پس چون به رختخواب رفت، شخصى در خوابش آمد، گفت: يا ابا عبد اللّه بدرستى که آمدى ما را و سلام نمودى بر ما، پس رد سلام نموديم. و گفتى به ما اى اهل ديار آيا دانستيد امروز جمعه است، ما مى‌دانيم آنچه طيور در روز جمعه تسبيح کنند، مى‌گويند: سبّوح قدّوس ربّ الملئکة و الرّوح. سبقت دارد. رحمت تو بر غضب تو، نشناخت عظمت تو را هر که سوگند خورد به نام تو دروغ. «1»
«1» منهج الصادقين، جلد 9، صفحه 286.
جلد 13 - صفحه 172