اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
يا أَيُّهَا الَّذِين‌َ آمَنُوا إِذا نُودِي‌َ لِلصَّلاةِ مِن يَوم‌ِ الجُمُعَةِ فَاسعَوا إِلي ذِکرِ اللّه‌ِ وَ ذَرُوا البَيع‌َ ذلِکُم خَيرٌ لَکُم إِن کُنتُم تَعلَمُون‌َ «9»
اي کساني که ايمان آورده‌ايد زماني که ندا داده شد از براي نماز از روز جمعه پس سعي کنيد يعني تعجيل کنيد بسوي ذکر خدا يعني به سرعت برويد که درک نماز جمعه را بکنيد و خود را مهيا کنيد براي نماز جمعه و خريد و فروش را واگذاريد اينکه براي شما بهتر است اگر بوده باشيد که بدانيد.
(مسألة): نماز جمعه يکي از واجبات مهمه شرع که در روز جمعه بدل از نماز ظهر واجب است نماز جمعه لکن وجوب آن مشروط بشرائط است بلکه جواز آن مثل اينکه بر نساء و مسافر و مرضي و أعمي و أعرج واجب نيست بلکه بر بعض آنها جايز نيست و مکان معيني دارد که بايد سعي کرد بآن مکان، و بايد يک فرسخ فاصله باشد بين دو اقامه جماعت، و در باب اينکه اقامه آن مشروط است بحضور امام و بسط يد امام و بايد اقامه آن را امام کند يا کسي که منصوب از قبل امام باشد، يا مشروط نيست و در دوره غيبت امام واجب است يا جايز ميان علماء شيعه اختلاف بزرگي است بعضي قائل بوجوب عيني شدند که اگر مجتهد جامع الشرائط اقامه کرد واجب است بدل از ظهر صلوة جمعة، بعضي قائلند بوجوب تخييري بين جمعه و ظهر آنهم مستحب‌ّ است اختيار جمعه، بعضي تخيير مطلق قائل هستند، بعضي جمع بين ظهر و جمعه گفتند، بعضي قائل بعدم جواز آن در دوره غيبت گفتند، و حق در نظر ما وفقا لجماعة من المحققين قول اخير است و اينکه صلوة جمعه از مختصات امام و من نصبه است و شواهد بسياري بر اينکه دعوي داريم. اما آيه شريفه که ميفرمايد:
يا أَيُّهَا الَّذِين‌َ آمَنُوا إِذا نُودِي‌َ لِلصَّلاةِ مِن يَوم‌ِ الجُمُعَةِ دلالت ندارد زيرا ميفرمايد:
وقتي که اقامه شد اما کي اقامه کند ساکت است.
جلد 17 - صفحه 13
و اما اخبار دارد:
«ان کان مع الامام فرکعتان و الا فاربع رکعات»
که ظهر باشد.
و اما بسياري از علماء از اول زمان غيبت الي زمان حاضر در دوره عمر خود يک نماز جمعه نکردند و اگر واجب عيني بود يا افضل از ظهر حاضر ميشدند بر اقامه جمعه و نيز در ميان مسلمين عامه و خاصه اينکه منصب را خاص خليفه ميدانند چنانچه سلاطين عامه تعيين ميکردند و نصب مينمودند براي صلوة جمعه و اينکه در سلاطين شيعه هم جريان داشته که بايد امام جمعه از قبل آنها باشد، و نيز اگر واجب عيني يا افضل از ظهر بود بايد تمام افراد از علماء و مسلمين حاضر شوند براي اقامه جمعه فقط آنچه مشاهده ميشود و مرسوم بود عده معدودي به جماعت حاضر ميشوند و ميشدند، و اما تخيير آيه شريفه نص در خلاف آن است، و معلوم در شريعت که يا نماز جمعه است فقط يا ظهر، و اما جمع بين هر دو از باب احتياط و بي فتوايي است و حقير رساله‌اي در اينکه باب نوشته‌ام. بنا بر اينکه لزوم ندارد مسائل نماز جمعه را بيان کرد با اينکه مسأله فقهي است مربوط به تفسير نيست ما بايد شرح آيه شريفه را بيان کنيم.
يا أَيُّهَا الَّذِين‌َ آمَنُوا خطاب به مؤمنين است و لو در احکام اسلام تمام مکلفين سر تا سر دنيا مشترک هستند لکن چون شرط صحت کليه عبادات ايمان است لذا خطاب به اهل ايمان فرموده.
إِذا نُودِي‌َ لِلصَّلاةِ مِن يَوم‌ِ الجُمُعَةِ بعضي گفتند: اذان است، بعضي گفتند: اعلام باين که نماز جمعه اقامه ميشود.
فَاسعَوا إِلي ذِکرِ اللّه‌ِ ذکر الهي همان نماز جمعه است اشاره باين که سرعت کنيد که درک کنيد خطبه صلوة جمعه را، و سرعت به سوي امر خير را سعي ميگويند و بسوي امر شر را عجله مينامند، و بعضي گفتند: مراد از سعي تحصيل مقدمات است از تقليم اظفار و اخذ شارب و غسل جمعه و تطهير و استعمال طيب و لبس لباس فاخر و امثال اينها لکن معني اول اظهر است زيرا تحصيل اينکه مقدمات بايد قبل از نداء صلاة جمعه باشد و مراد اينکه پس از نداء سعي کنيد يعني ديگر بخود نپردازيد تا نداء آمد حرکت کنيد، و معني اينکه نيست که عدو کنيد که منافي با سکينه و وقار است.
جلد 17 - صفحه 14
وَ ذَرُوا البَيع‌َ ذکر بيع از باب مصداق است بلکه مراد اشتغال بامور دنيوي و منافع شخصي و معاملات و خريد و فروش و امثال اينها نداشته باشيد آنها را رها کنيد که از فيض صلوة محروم نشويد.
ذلِکُم خَيرٌ لَکُم البته درک امر واجب بالاخص نماز آنهم نماز جمعه که وقتش مضيق است و از دست ميرود چه نسبت دارد باشتغالات به منافع و امور دنيوي.
إِن کُنتُم تَعلَمُون‌َ امروز منافع شخصيه و لذائذ دنيويه در نظر جامعه اهم از تمام واجبات شرعيه است از تحصيل علم بمعارف الهيه و مسائل شرعيه و احکام دينيه و واجبات اسلاميه و فوائد اخرويه و تمام اينها از روي جهالت است.