نکته‌های تفسیر نور

در قرآن، حدود 85 بار واژه «تسبيح» بکار رفته است. در نماز نيز در حالات مختلف رکوع، سجود و قيام، موضوع تسبيح خدا به طور برجسته به چشم مى‌خورد. تسبيح در لغت، به معناى شنا و حرکت تند در آب و هوا است و در اصطلاح، منزّه دانستن خداوند از عيب‌ها و سرعت در عبادت اوست. خداوند داراى دو نوع صفات است: ثبوتيّه و سلبيّه؛ ثبوتيّه، کمالات خدا را بيان مى‌کند، مثل علم و قدرت، امّا سلبيّه، خداوند را از هرگونه عجز و جهل و نياز منزّه مى‌داند. تسبيح، نسبت به صفات سلبيّه است و حمد، نسبت به صفات ثبوتيّه. در مواردى از قرآن و نماز، تسبيح و حمد الهى در کنار هم آمده‌اند. «يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ» «1»، «سبحان ربى الاعلى و بحمده» و اين جمع ميان صفات ثبوتيّه و سلبيّه است، به اين معنا که گوينده، هم خداوند را از هر عيبى دور مى‌داند و هم به خاطر دريافت الطاف الهى، او را ستايش مى‌کند. «1». اسراء، 44. جلد 9 - صفحه 535 تسبيح موجودات‌ بعضى گفته‌اند مراد از تسبيح موجودات، تسبيح تکوينى است نه تشريعى، يعنى همه‌ى موجودات به زبان حال، نه زبانِ قال، خدا را تسبيح و تنزيه مى‌کنند، زيرا آفرينش هر موجودى، دليل بر علم و حکمت و قدرت خداوند و منزّه بودن او از هر گونه جهل و لغو و عجز است. پس نيازى نيست که موجودات، به زبان تسبيح بگويند، بلکه وجودشان، تسبيح خداوند است. امّا به نظر مى‌رسد مراد قرآن از تسبيح موجودات، تسبيح با زبان باشد، زيرا: اگر آفرينشِ حکيمانه موجودات نشانه تسبيح باشد، ما اين نشانه را مى‌فهميم در حالى که در آيه‌اى ديگر مى‌فرمايد: شما تسبيح موجودات را نمى‌فهميد. «لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ» «1» اگر آفرينش، نشانه تسبيح بود، مثل ساختمان زيبا که مهندس و معمار خود را ستايش مى‌کند، پس چرا مى‌فرمايد: «کُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاتَهُ وَ تَسْبِيحَهُ» «2» موجودات به نماز و تسبيح خود علم دارند و اين امر از روى درک و شعور است نه تکوينى و ناآگاهانه. تسبيح موجودات نسبت به خداوند دائمى است. در بعضى سوره‌ها به صورت فعل ماضى آمده است: «سَبَّحَ» و در بعضى فعل مضارع. «يسبح»