تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ ما أَفاءَ اللَّهُ عَلى رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَما أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَ لا رِکابٍ وَ لکِنَّ اللَّهَ يُسَلِّطُ رُسُلَهُ عَلى مَنْ يَشاءُ وَ اللَّهُ عَلى کُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيرٌ «6» ما أَفاءَ اللَّهُ عَلى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرى فَلِلَّهِ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِي الْقُرْبى وَ الْيَتامى وَ الْمَساکِينِ وَ ابْنِ السَّبِيلِ کَيْ لا يَکُونَ دُولَةً بَيْنَ الْأَغْنِياءِ مِنْکُمْ وَ ما آتاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ «7» لِلْفُقَراءِ الْمُهاجِرِينَ الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَ أَمْوالِهِمْ يَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللَّهِ وَ رِضْواناً وَ يَنْصُرُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ أُولئِکَ هُمُ الصَّادِقُونَ «8» وَ الَّذِينَ تَبَوَّؤُا الدَّارَ وَ الْإِيمانَ مِنْ قَبْلِهِمْ يُحِبُّونَ مَنْ هاجَرَ إِلَيْهِمْ وَ لا يَجِدُونَ فِي صُدُورِهِمْ حاجَةً مِمَّا أُوتُوا وَ يُؤْثِرُونَ عَلى أَنْفُسِهِمْ وَ لَوْ کانَ بِهِمْ خَصاصَةٌ وَ مَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ «9» وَ الَّذِينَ جاؤُ مِنْ بَعْدِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا وَ لِإِخْوانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونا بِالْإِيمانِ وَ لا تَجْعَلْ فِي قُلُوبِنا غِلاًّ لِلَّذِينَ آمَنُوا رَبَّنا إِنَّکَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ «10»
ترجمه
و آنچه بازگردانيد خدا به پيغمبر خود از آنان پس نتاختيد بر آن هيچ اسبى و نه شترى ولى خدا مسلّط ميفرمايد پيغمبران خود را بر هر که بخواهد و خدا بر همه چيز توانا است
آنچه باز گرداند خدا به پيغمبر خود از اهل آباديها پس از آن خدا و از آن پيغمبر و از آن خويشاوندان و يتيمان و مسکينان و درمانده در راه است تا نباشد مالى که گردش ميکند دست بدست ميان توانگران از شما و آنچه را که داد بشما پيغمبر پس بگيريدش و آنچه را که نهى کرد شما را از آن پس باز ايستيد و بترسيد از خدا همانا خداوند سخت عقوبت است
از آن
جلد 5 صفحه 174
محتاجان مهاجران است آنانکه بيرون کرده شدند از خانه‌هاشان و مالهاشان طلب ميکنند فضلى را از خدا و خشنوديش را و يارى ميکنند خدا و پيغمبر او را آن گروه ايشانند راستگويان
و آنانکه جايگير شدند در خانه‌هاى مدينه و در ايمان پيش از ايشان دوست ميدارند کسى را که مهاجرت کرد بسويشان و نمى‌يابند در سينه‌هاشان اقبال و تقاضائى از آنچه داده شدند و مقدّم ميدارند ديگران را بر خودشان اگر چه باشد ايشانرا احتياج کامل و کسانيکه نگاه داشته شوند از بخل نفس خود پس آن گروه رستگارانند
و آنانکه آمدند بعد از ايشان ميگويند پروردگارا بيامرز ما و برادرانمان را آنانکه سبقت گرفتند بر ما در ايمان و قرار مده در دلهاى ما کينه‌اى نسبت بآنان که ايمان آوردند پروردگارا همانا توئى مهربان بخشنده.
تفسير
خلاصه مستفاد از حديثى که در کافى از امام صادق عليه السّلام در اين مقام نقل نموده آنست که آنچه در آسمان و زمين و ما بين آن دو است ملک خدا و رسول و ائمه اطهار است پس آنچه از اراضى و اموال در دست کفّار و فجّار و ظلمه باشد و بايشان واصل گردد حق آنان است که خداوند بايشان ردّ فرموده و رجوع و ظاهرا خداوند بعد از ذکر اخراج بنى نضير از مدينه براى قطع طمع اصحاب از اموال آنها که بدست آمده بود ميفرمايد آنچه خداوند از اموال آنها به پيغمبر خود مسترد فرموده شما در بدست آوردن آن زحمت زيادى نکشيديد و تاخت و تازى با اسب و شتر نکرديد چون گفته‌اند آباديهاى آنها از مدينه بيش از دو ميل که آن ثلث يک فرسخ است فاصله نداشت لذا جز پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم کسى سواره بجانب آنها حرکت نکرد و کارزار مهمّى روى نداد و چون چنين بوده ميفرمايد بلکه خداوند بمشيّت خود بدون وسائل ظاهرى پيغمبران خود را بر هر قوم که بخواهد مسلّط ميفرمايد و اينک مقدّر فرموده بود که اهل باطل مرعوب حق شوند و خداوند بر اين امر و ساير امور قادر است با تسبيب اسباب و بدون آن و چنين اموالى را في‌ء گويند و شرح آن در اوّل سوره انفال گذشت که از مختصّات پيغمبر و امام است و اختيارش با ايشان است بهر مصرفى که خواسته باشند ميرسانند از صرف در شئون
جلد 5 صفحه 175
رياست الهيّه و انفاق بأقارب خودشان از بنى هاشم و يتيمان و درماندگان از طلب روزى و بازماندگان از راه در سفر براى فقد وسائل تا نباشد آن اموال ثروتيکه دست بدست بين اغنياء مسلمانان گردش کند و فقراء از آن بهره‌اى نداشته باشند و لذا فرموده آنچه را پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم از آن اموال بشما عطا فرمود بگيريد و شکر گزارى کنيد و آنچه شما را از دست درازى بآن نهى فرمود بپذيريد و طمع در آن نداشته باشيد و از خدا بترسيد در چشم داشت و تجاوز باموال مخصوص به پيغمبر و امام و بدانيد که اگر تعدّى در آن اموال نمائيد بعقاب شديد الهى گرفتار خواهيد شد و پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم که نميخواهد اين اموال را براى خود ذخيره نمايد عطا ميفرمايد بفقراء مهاجرين که کفّار مکّه آنها را از خانه‌هاشان بيرون کردند و اموالشان را گرفتند و آنان بمدينه هجرت نمودند به تبع پيغمبر و اميد تفضّل الهى نسبت بمعاششان و براى خشنودى خدا و يارى ميکنند با خدا و پيغمبر در جهاد با دشمنان دين و آنها راست ميگويند در ادّعاء اولويّت از انصار باين اموال اگر خواسته باشد پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم آنرا بذل باصحاب فرمايد چون فقراء در بين آنها زياد و متمکّنين مانند مشايخ ثلاثه و بعضى از همکارانشان در ميان آنها کم است بخلاف انصار که از ديار و اموالشان دور و مهجور نشدند و غالبا ثروتمندند يا آنها راست ميگويند در ادّعاء ايمان و نصرت اسلام که مفسّرين فرموده‌اند و آن کسانى که متمکّن شدند در خانه‌هاى خودشان بانتظار قدوم پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و متمکّن شدند در ايمان بآن حضرت قبل از فقراء مهاجرين و هجرت آنها از مکّه بمدينه يا متمکّن شدند در دار الهجره و دار الايمان که هر دو از القاب مدينه است قبل از مهاجرين دوست ميدارند پيغمبر و هر کس را که به تبع او هجرت نموده است از مکّه بمدينه و در خانه‌هاى خودشان جاى ميدهند آنان را و کمک با آنها مينمايند و خودشان را محتاج نمى‌بينند بآنچه پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم از حقّ خود بفقراء از مهاجرين عطا فرموده و غالبا با آنکه خودشان احتياج دارند مهاجرين را مقدّم ميدارند بتصرّف در خانه و ساير اموالشان و کسانيکه محفوظ بمانند از بخل نفس و حرص بمال ايشان رستگاران در دنيا و آخرتند که فائز شدند بمدح و ثناى خلق و خدا و نائل گشتند
جلد 5 صفحه 176
بعزّت دنيا و نعيم آخرت چون گفته‌اند پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم غنائم بنى نضير را بمهاجرين عطا فرمود و بانصار از آن چيزى نداد جز بدو نفر يا سه نفر که محتاج بودند و براى تسليت خاطر ايشان اين آيه در شأن آنها نازل گرديده و براى دلجوئى و تأديب ساير اهل ايمان غير از مهاجر و انصار که بعد از هجرت مسلمان شده‌اند فرموده و آنانکه بعد از مهاجرين و انصار بدين اسلام درآيند ميگويند پروردگارا بيامرز ما و برادران ما را که قبل از ما ايمان آوردند و قرار مده در دلهاى ما کينه و حقد و حسدى نسبت باهل ايمان که بگوئيم چرا پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم غنائم بنى نضير را بفقراء از مهاجرين عطا فرمود و بما نداد پروردگارا تو رءوف و مهربانى نسبت بغم‌زدگان و عموم اهل ايمان دعاى ما را مستجاب فرما آنچه ذکر شد بنظر حقير مستفاد از ظاهر آيات شريفه بضميمه قرائن و شواهد خارجى است و بنابراين آيه اوّل براى بيان آنست که غنائم بنى نضير داخل در في‌ء و انفال است و که حکم آن معلوم بوده و آيه دوم براى بيان مصارف في‌ء است که نوعا يا استحبابا پيغمبر و امام اختيار مينمايند و حکمت و ثمره آن و آيه سوم براى بيان مصرفى است که در خصوص غنائم بنى نضير پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم در نظر گرفته بوده و در مقام بيان؟؟؟؟؟
الزامى در مصارف کلّى في‌ء يا خصوص في‌ء بنى نضير نيست و اخبار وارده در اين مقام که مفادش اختصاص مصارف مذکوره بأقارب پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و تفويض امر بآن حضرت و ائمه اطهار است هم ناظر بهمين معنى است و اختلاف مفسّرين در تعميم مصرف و تخصيص آن باقارب پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم اعمّ از غنى و فقير و اختصاص بفقير بکلّى بى‌وجه بنظر ميرسد چون مصرف في‌ء و انفال در خارج مسلّم است که اختيارش با پيغمبر و امام است و نبايد در آن بحث شود بلى ما آتاکم الرّسول محتمل است مراد از آن اعمّ از في‌ء و حکم باشد چون در روايات بآن استشهاد شده بر تفويض امر بآن حضرت و بعد از او بائمه اطهار اعمّ از حکم و غيره و در امالى از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم نقل نموده که مردى خدمت حضرت رسيد و از گرسنگى شکايت کرد و پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرستاد نزد زنانش و آنها گفتند ما جز آب چيزى نداريم پس حضرت فرمود کيست که اين مرد را امشب مهمان کند و امير المؤمنين عليه السّلام عرض کرد يا رسول اللّه من
جلد 5 صفحه 177
حاضرم و او را برد نزد حضرت زهرا و فرمود چه در خانه‌دارى عرض کرد چيزى نداريم مگر قوت امشب ولى مقدّم ميداريم ميهمان خودمان را پس امير المؤمنين عليه السّلام فرمود بچه‌ها را بخوابان و چراغ را خاموش کن و آن گرسنه را از غذاى خودشان سير کردند و چون صبح شد و امير المؤمنين عليه السّلام خدمت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم رسيد و قضيّه را عرضه داشت چيزى طول نکشيد که نازل شد و يؤثرون على انفسهم و لو کان بهم خصاصة و از بعضى روايات ديگر هم استفاده ميشود که اين آيه در شأن اهل بيت طهارت نازل شده است.