تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ عَلى جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خاشِعاً مُتَصَدِّعاً مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ وَ تِلْکَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَکَّرُونَ «21» هُوَ اللَّهُ الَّذِي لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ عالِمُ الْغَيْبِ وَ الشَّهادَةِ هُوَ الرَّحْمنُ الرَّحِيمُ «22» هُوَ اللَّهُ الَّذِي لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ الْمَلِکُ الْقُدُّوسُ السَّلامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَيْمِنُ الْعَزِيزُ الْجَبَّارُ الْمُتَکَبِّرُ سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يُشْرِکُونَ «23» هُوَ اللَّهُ الْخالِقُ الْبارِئُ الْمُصَوِّرُ لَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى يُسَبِّحُ لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَکِيمُ «24»
ترجمه
اگر نازل مينموديم اين قرآن را بر کوهى هر آينه ميديدى آنرا شکسته از بيم و شکاف خورده از ترس خدا و اين مثلها را ميزنيم براى مردم شايد آنها تفکّر کنند
او است خداوندى که نيست قابل پرستشى جزا و داناى پنهان و آشکار او است بخشنده مهربان
او است خداوندى که نيست قابل پرستشى جز او پادشاه برى از نقص سالم از عيوب ايمن کننده نگهبان خلق قادر غالب قاهر مصلح بزرگوار منزّه است خدا از آنچه براى او شريک قرار ميدهند
او است خداوند آفريننده پديد آورنده صورت بخش براى او است نامهاى نيکو تسبيح ميگويد او را هر که در آسمانها و زمين است و او است ارجمند درست کردار.
تفسير
خداوند سبحان براى تصوير شدّت نفوذ مواعظ قرآن در قلوب و قساوت دلهائى که از آن متأثر نشود مثلى زده باين تقريب که اگر ما اين قرآن را بر کوه نازل نمائيم خواهيد ديد که آن خاضع و خاشع و متزلزل و سر افکنده و شکافته شود از ترس خداوند و آيات عذاب آن ولى در قلوب قاسيه کفّار و منافقين
جلد 5 صفحه 181
مذکوره در آيات سابقه مؤثر نشود چون دلهاى آنها از سنگ سخت‌تر است چنانچه باين لحاظ افصح المتکلّمين گفته:
«آه سعدى اثر کند در سنگ* نکند در تو سنگدل اثرى» و خدا ميفرمايد اين مثلها را ما براى مردم ميزنيم تا موجب تفکّر و تدبّر و تأثر آنها گردد و چون يکى از موجبات تأثير کلام عظمت متکلّم است شمّه‌اى از اوصاف جمال و جلال احديّت را بيان فرموده که او است خداوند واجب الوجودى که جز او در عالم موجودى شايسته و قابل پرستش و ستايش نيست و او دانا است بهر چه از انظار مخفى است و محسوس نيست و آنچه محسوس و مشاهد و آشکار است و آنچه معدوم است و آنچه موجود باشد چنانچه در مجمع از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که غيب چيزى است که نبوده و شهادت چيزى است که بوده است او است بخشنده جان و روزى بر تمام مردم در دنيا و آمرزنده اهل ايمان در آخرت و باز براى تأکيد توحيد و نفى شرک فرموده نيست معبود بحقّى جز او که داراى سلطنت حقّه حقيقيّه است در تمام عوالم وجود و منزّه است از تمام عيوب و نواقص و سالم است از تمام آفات و عوارض بخشنده امن و امان است بدوستان خود از عذاب و حافظ و نگهدار و نگهبان مردمان است و قمّى ره نقل فرموده که مراد از مهيمن شاهد است و محتمل است مراد از مؤمن داراى ايمان بتمام حقائق باشد که اوّل آنها توحيد ذات اقدس خود او است و داراى عزّت و قدرت و معطى آنست که هر عزّت و قدرتى باو منتهى ميشود و غالب و قاهر است بر تمام خلق در آنچه اراده نمايد ولى اراده نميفرمايد جز آنچه را که موجب اصلاح امور خلق باشد و بزرگتر از آنست که بوصف درآيد چه رسد بآن که موصوف شود بصفاتى که موجب حاجت و نقص باشد و بزرگى و بزرگوارى مخصوص بذات اقدس او است منزّه است از شريک و عديل و نظير و مثل و مانند و هر چه از کتم عدم بوجود آيد محتاج بتقدير است اوّلا و بايجاد بر وفق تقدير ثانيا و بتصوير بعد از ايجاد ثالثا پس او است خالق بارى مصوّر باعتبارات ثلاثه چنانچه فيض ره فرموده و بنظر حقير خالق باعتبار خلق و بارى باعتبار خوبى و بى‌عيب و نقص بودن است و از براى او است هر اسمى که دلالت داشته باشد بر معناى خوبى که لايق مقام او
جلد 5 صفحه 182
باشد و عيب و نقص و قصور و فتورى از آن لازم نيايد و معروف نود و نه اسم است که از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم نقل شده هر کس احصاء نمايد آنها را داخل در بهشت ميشود و ظاهرا مراد از احصاء اتّصاف بآن صفات و ايمان بآن اسماء است براى خدا و قبلا راجع باين جمله بياناتى گذشته است و تمام موجودات ارضيّه و سماويه بحسب حال و مقال تنزيه و تقديس مينمايند خالق خودشان را از تمام معايب و نقائص و او است مستجمع جميع کمالات براى اندراج تمام در تحت قدرت و علم که از آن تعبير بعزّت و حکمت شده است در ثواب الاعمال و مجمع از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم نقل نموده که هر که سوره حشر را قرائت نمايد تمام موجودات ارضيّه و سماويّه براى او طلب رحمت و مغفرت مينمايند و اگر در آن روز يا آن شب بميرد شهيد مرده است و الحمد للّه رب العالمين و صلّى اللّه على محمد و آله الطاهرين.
جلد 5 صفحه 183