تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
سَبَّحَ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَکِيمُ «1»
سَبَّحَ لِلَّهِ: تسبيح نمود مر خداى را از آنچه لايق و شايسته جلال او نيست از صفات نقص، و به پاکى و پاکيزگى ياد کرد ذات سبحانى را، ما فِي السَّماواتِ: آنچه در آسمانهاست از ملائکه و شمس و قمر و کواکب و غير آن، وَ الْأَرْضِ: و آنچه در زمين است از حيوانات و نباتات و جمادات و غير آن.
تنبيه: در تسبيح موجودات، علما را دو قول است:
1- تسبيح حالى و تکوينى، يعنى هر موجودى به لسان حالى ندا کند در عالم، بر وجود صانع حکيم، که ايجاد و ابداع فرموده آنها را و به زبان بى‌زبانى فقر ذاتى خود و غناى ذاتى خالق خود را گويا هستند؛ و نيز
«1» به نقل از تفسير نور الثقلين، جلد 5، صفحه 231، حديث 4.
«2» به نقل از تفسير نور الثقلين، جلد 5، صفحه 231، حديث 1. با جايگزينى «نفس و اهل او ...»
جلد 13 - صفحه 9
نقصانات خلايق، دالند بر کمال خالق؛ و کثرات و اختلافات مضاده آنها، شواهدى هستند بر وحدانيت الهى و نفى شريک و ندو ضد از ساحت قدس سبحانى؛ چنانچه حضرت امير المؤمنين عليه السّلام فرمايد:
به شعور دادن مشاعر، شناخته شود که مشاعرى ندارد؛ و به جوهريت جواهر، شناخته شود که جوهر نباشد؛ و به مضاده بين اشياء، شناخته شد که ضدى ندارد، و به مقارنت مصنوعات و ممکنات به صفات و لوازم، شناخته شود که قرين براى او نيست.
حاصل آنکه جميع مصنوعات و ممکنات به صفات و لوازم و آثارشان، دالند بر صانع و خالق، و تنزيه ذات سبحانى از صفاتى که مستلزم عجز و نقصان است.
دل هر ذره را که بشکافى
آفتابيش در ميان بينى
و فى کل شي‌ء له آية
تدلّ على انّه واحد
قول دوم: تسبيح مقالى و ارادى؛ آنکه هر طبقه‌اى از حيوان و نبات و جماد داراى شعور و ادراک، و هر دسته تسبيح کنند به لغتى ذات احديّت الهى را، چنانچه بسيارى از مردم را که لغات آنها را هيچ ندانيم گمان کنيم مانند صداى طيور است، چنانچه صداى طيور را نفهميم و حال آنکه هر يک تسبيح کنند ذات سبحانى را.
به ذکرش آنچه بينى در خروش است
دلى داند در اين معنى که گوش است
در مناقب- روايت شده حضرت سجاد عليه السّلام دو رکعت نماز خواند، پس در سجده تسبيح نمود، باقى نماند نه درخت و نه کلوخى مگر آنکه تسبيح کردند با آن حضرت. «1» بنابراين همين که در زمانى واقع شد، دلالت بر امکان، و امتناع و استبعاد را رفع و امکان استمرار را در تمام ازمنه ثابت نمايد؛ و شنوانيدن آن در بعض اوقات از جهت اعجاز بوده، چنانچه سنگ‌ريزه در کف
«1» مناقب ابن شهرآشوب، جلد 4، صفحه 136.
جلد 13 - صفحه 10
مبارک حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله ظاهر شد.
وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَکِيمُ: و او است غالب بر هرچه خواهد، دانا به وجوه صلاح به هرچه فرمايد. اين کلام اشعار است به آنچه مبدء تسبيح و تنزيه است.