تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَيُضاعِفَهُ لَهُ وَ لَهُ أَجْرٌ کَرِيمٌ «11» يَوْمَ تَرَى الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِناتِ يَسْعى نُورُهُمْ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَ بِأَيْمانِهِمْ بُشْراکُمُ الْيَوْمَ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها ذلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ «12» يَوْمَ يَقُولُ الْمُنافِقُونَ وَ الْمُنافِقاتُ لِلَّذِينَ آمَنُوا انْظُرُونا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ قِيلَ ارْجِعُوا وَراءَکُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً فَضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بابٌ باطِنُهُ فِيهِ الرَّحْمَةُ وَ ظاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذابُ «13» يُنادُونَهُمْ أَ لَمْ نَکُنْ مَعَکُمْ قالُوا بَلى وَ لکِنَّکُمْ فَتَنْتُمْ أَنْفُسَکُمْ وَ تَرَبَّصْتُمْ وَ ارْتَبْتُمْ وَ غَرَّتْکُمُ الْأَمانِيُّ حَتَّى جاءَ أَمْرُ اللَّهِ وَ غَرَّکُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ «14» فَالْيَوْمَ لا يُؤْخَذُ مِنْکُمْ فِدْيَةٌ وَ لا مِنَ الَّذِينَ کَفَرُوا مَأْواکُمُ النَّارُ هِيَ مَوْلاکُمْ وَ بِئْسَ الْمَصِيرُ «15»
ترجمه
کيست آنکه وام دهد بخدا و امى نيکو پس زياده گرداند آنرا براى او و براى او است مزدى پرفائده
روز که ميبينى مردان مؤمن و زنان مؤمنه را که بشتاب ميرود نورشان پيش روى ايشان و در جانب راستشان مژده شما را است امروز بهشتهائى که جارى است در آنها نهرها جاودانيان در آنها اينست آن کاميابى بزرگ
روز که ميگويند مردان منافق و زنان منافق بآنان که ايمان آوردند منتظر شويد ما را تا بهره‌مند شويم از نور شما گفته شود برگرديد به پشت خود پس طلب کنيد نورى را پس کشيده شود ميانشان ديوار معظمى که برايش در ميباشد و داخلش در آن رحمت است و خارجش در مقابل آن عذاب است
ندا کنند ايشانرا که آيا نبوديم با شما گويند بلى ولى شما بهلاکت افکنديد خودتان را و منتظر بدى براى ما بوديد و شک آورديد و فريب داد شما را آرزوها تا آنکه آمد فرمان خدا و فريب داد شما را بخدا فريب دهنده
پس امروز گرفته نميشود از شما چيزى عوض جان و نه از آنان که کافر شدند جاى شما آتش است و بد جاى بازگشتى است آن.
تفسير
قرض که بفارسى آنرا وام گويند آنست که کسى مال خود را بديگرى تمليک نمايد با اين قيد که او عوض آن را يا زيادتر باو بعدا بپردازد خدا ميفرمايد کيست آن مرديکه قرض بدهد بخدا قرض خوبى پس خدا چندين
جلد 5 صفحه 144
برابر باو عوض عنايت فرمايد و چون خدا محتاج نيست که براى خودش قرض بخواهد معلوم ميشود مراد انفاق در راه خدا است و خوبى قرض بآنست که از مال حلال باشد و از عزيزتر و بهترين اموال باشد و در بهترين احوال که جوانى و سلامتى است واقع شود و صرف نمايد در بهترين مصارف خير و بکسى اظهار ننمايد و ارائه ندهد آنرا و بنظرش نيآيد که کار بزرگى کرده و بعدا منّت ننهد و آزارى نرساند بکسيکه چيزى داده و در آن انفاق جز رضاى خدا منظور و مقصودى اصلا و ضمنا و تبعا بهيچ وجه نداشته باشد و چون چنين باشد خداوند چندين برابر آن مال باو عوض عنايت خواهد فرمود از هفت تا هفتاد و هفتصد بحسب جهاتيکه ذکر شد و درجات معرفت و اخلاص نيّت و اجر گرامى و پرفائده و بزرگتر از همه بهشت جاويد است در روزى که مى‌بينى تو اى پيغمبر مردان و زنان از اهل ايمان را که ميتابد نورشان در مقابلشان که راه بهشت است و از جانب دست راستشان که نامه اعمالشان را بآنها ميدهند و گفته ميشود بشارت باد شما را امروز ببهشت که نهرها در زير قصور و کنار اشجار آن روان است و هميشه در آن هستيد و آن بزرگترين نيل بمطلوب است در روز که مردان و زنان اهل نفاق و دو روئى که ظاهرا ميگويند ما مسلمانيم و باطنا از کافر بدترند باهل ايمان ميگويند صبر کنيد يا نظرى بما نمائيد که در تاريکى هستيم و منتظر باشيد که ما با شما بيائيم و از نور شما استفاده کنيم ايشان جواب ميدهند مراجعه بپشت سر خودتان بنمائيد و نور را از آنجا طلب نمائيد و مقصودشان عود بدنيا است و طعن بآنها که اين نور از عمل صالح خالص توليد شده که در دنيا بايد بجا آورد و شما نيآورديد و ديگر قابل تدارک نيست پس ناگهان ديوار عظيم البنيان بهشت مانند سور شهر نمايان گردد و حائل شود بين آن دو گروه و آن سور درى دارد يا درهائى که اهل ايمان و عمل صالح داخل در درون آن ميشوند و آنجا محلّ رحمت و نعمت بى‌منتهاى الهى است که بهشت است و بيرون سور که اهل نفاق اقامت دارند در نزد آن و در مرئى و منظر آنان عذاب و آتش جهنم است و در آن حال بصداى بلند اهل نفاق ميخوانند اهل ايمان را و ميگويند آيا ما داخل در حزب شما نبوديم و با شما
جلد 5 صفحه 145
نماز نميخوانديم و روزه نميگرفتيم و حج بجا نميآورديم و آنان جواب گويند بلى ولى شما مبتلا نموديد و بهلاکت انداختيد خودتان را باضمار کفر و نفاق و شقاق و معاصى و انتظار داشتيد روز مصيبت و بلا را براى مسلمانان و در شک و شبهه بوديد از حق بودن دين اسلام تا فرمان قبض روح شما صادر شد و مغرور نمود شما را آرزوهائى از قبيل شکست خوردن مسلمانان و رفتن پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلّم از دنيا و رسيدن شما بسلطنت ظاهرى و فريب داد شما را شيطان بحلم و صبر و عفو خدا و امروز ديگر چاره از دست رفته حتى اگر مالى داشته باشيد و بخواهيد بدهيد که جان خودتان را بآن بخريد از شما قبول نميشود و همچنين از آنانکه ظاهرا و باطنا کافر بودند قبول نميشود جايگاه شما آتش جهنّم است و آن اولى و احقّ از هر چيزى است بشما و بد جايگاه و محلّ بازگشتى است آن آتش براى اهلش و مستفاد از چند روايت معتبر آنست که آيه اوّل در صله امام عليه السّلام نازل شده و راجع بپرداخت سهم امام عليه السّلام در زمان سلطان جائر است و آنکه خدا محتاج نيست که از مردم قرض بخواهد هر حقّى که خدا دارد آن مخصوص بولى او است که امام است و قمّى ره نقل فرموده که نور روز قيامت ميان مردم قسمت شود بحسب مراتب ايمانشان سهم منافق از آن در سر انگشت بزرگ پاى چپ آن است پس نگاه ميکند بنور خود پس ميگويد باهل ايمان بجاى خودتان بمانيد تا ما از نور شما مستفيد شويم پس اهل ايمان ميگويند رجوع بپشت سر خودتان نمائيد و کسب نور کنيد و آنها برميگردند پس سور ميان آنها کشيده ميشود و قسم بخدا يهود و نصارى را خدا اراده نفرموده و مقصود فقط اهل قبله ميباشند حقير عرض ميکنم کفّار که اصلا نورى ندارند اين مختصر نور از همان ايمان ظاهرى توليد شده ولى چون بباطن سرايت ننموده نتيجه‌اش اين شده که اهل ايمان را ديده‌اند و از آنها خواهش کرده و جواب ملامت‌آميز شنيده‌اند و مأيوس شده‌اند پس حال اينها بدتر از آنها است که اهل ايمان را نديده‌اند و خواهشى نکرده‌اند و جواب شماتت‌آميزى نشنيده‌اند و از ابن عباس ره نقل شده که مردم وقتى سر از قبرها بيرون ميآورند مخلوط بهم ميشوند پس اهل نفاق بنور اهل ايمان سير ميکنند و چون از
جلد 5 صفحه 146
يکديگر ممتاز شدند اهل نفاق در تاريکى باقى ميمانند و اين خواهش را مينمايند پس بمنافقين گفته ميشود برگرديد بمحشر آنجا که نور قسمت ميشود و از آنجا نور طلب کنيد پس برميگردند و نورى نمى‌بينند و بنابراين خداوند خواسته در مقابل اعمال سخريّه آميز ريائى آنان در دنيا باين نحو آنها را سخريّه نمايد و اللّه اعلم بحقائق الامور.