تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
أَ لَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِکْرِ اللَّهِ وَ ما نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ وَ لا يَکُونُوا کَالَّذِينَ أُوتُوا الْکِتابَ مِنْ قَبْلُ فَطالَ عَلَيْهِمُ الْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَ کَثِيرٌ مِنْهُمْ فاسِقُونَ «16» اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها قَدْ بَيَّنَّا لَکُمُ الْآياتِ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ «17» إِنَّ الْمُصَّدِّقِينَ وَ الْمُصَّدِّقاتِ وَ أَقْرَضُوا اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً يُضاعَفُ لَهُمْ وَ لَهُمْ أَجْرٌ کَرِيمٌ «18» وَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ رُسُلِهِ أُولئِکَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ وَ الشُّهَداءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَ نُورُهُمْ وَ الَّذِينَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِکَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ «19» اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَياةُ الدُّنْيا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ زِينَةٌ وَ تَفاخُرٌ بَيْنَکُمْ وَ تَکاثُرٌ فِي الْأَمْوالِ وَ الْأَوْلادِ کَمَثَلِ غَيْثٍ أَعْجَبَ الْکُفَّارَ نَباتُهُ ثُمَّ يَهِيجُ فَتَراهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ يَکُونُ حُطاماً وَ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ شَدِيدٌ وَ مَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَ رِضْوانٌ وَ مَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلاَّ مَتاعُ الْغُرُورِ «20»
ترجمه
آيا وقت نشده است براى آنانکه ايمان آوردند که رقيق و نرم شود دلهاشان براى ياد خدا و آنچه نازل شد از کلام خداوند و نباشند مانند آنان که داده شدند کتاب را پيش از اين پس دراز شد بر آنان مدّت پس سخت شد دلهاشان و بسيارى از آنان متمرّدانند
بدانيد که همانا خدا زنده ميگرداند زمين را بعد از مردنش بتحقيق بيان نموديم براى شما دلائل واضحات را شايد که شما تعقل کنيد
همانا مردان صدقه دهنده و زنانى که صدقه دهنده‌اند و وام دادند بخدا وامى نيکو زياد کرده ميشود براى ايشان و براى آنان پاداشى نيکو است
و آنانکه گرويدند بخدا و پيمبرانش آن گروه ايشانند بسيار راستگويان و مانند شهيدانند نزد پروردگارشان براى ايشان است مزد آنها و نور آنان و آنانکه کافر شدند و تکذيب کردند آيتهاى ما را آن گروه اهل دوزخند
بدانيد جز اين نيست که زندگانى دنيا بازيچه و مشغول کننده و آرايش و مفاخره کردن بر يکديگر ميانتان و مباهات نمودن بزيادتى مال و اولاد است مانند بارانى که بشگفت آرد زارعان را روئيدنيهايش پس خشک گردد پس بينى آن را زرد پس بگردد خرد
جلد 5 صفحه 147
شده و درهم شکسته و در آخرت عذاب سخت است و آمرزش از خدا و خوشنودى و نيست زندگانى دنيا مگر وسائل فريب.
تفسير
خداوند متعال بعد از ذکر احوال اهل نفاق روى سخن را بجانب اهل ايمان معطوف داشته ميفرمايد آيا وقت آن نشده که دلهاى مؤمنان خاضع و خاشع شود براى ياد خدا و آنچه نازل شده از جانب او براستى و درستى که قرآن مبين است و آن که نباشند ايشان مانند اهل کتاب که قبلا کتب سماوى براى ارشاد آنها نازل شد و بمرور زمان دلهاى آنها قساوت پيدا کرد و پشت پا زدند باحکام الهى و بيشترشان تمرّد نمودند و از اطاعت خدا و پيغمبرشان خارج شدند بدانيد و مأيوس نباشيد از رفتن زنگار دل بتوبه و انابه که خدا چنانچه زمين مرده را در هر سال زنده ميکند دلهاى مرده را هم ميتواند زنده کند و توفيق طاعت و عبادت دهد ما براى تعقّل و تدبّر و تکميل نفوس شما ادلّه و براهين واضحه اقامه نموديم تا بآنها ارشاد و هدايت شويد کسانيکه از مال حلال خود صدقه دادند در راه خدا يا کسانيکه از صميم قلب ايمان آوردند بخدا و پيغمبر او چون انّ المصدّقين و المصدّقات بتخفيف صاد نيز قرائت شده و وام دادند بخدا وام خوبى چنانچه در آيات سابقه بيان شد خداوند زيادتر از آن بآنها عوض ميدهد و براى ايشان اجر خوب مثمرى خواهد بود و آن کسانيکه گرويدند بخدا و پيغمبران او و اوصياء ايشان آنها بسيار راستگويان و در حکم شهيدانند نزد خداوندشان از براى آنان است اجر شهيدان و نورانيّتشان و آنانکه منکر اصول دين شدند و تکذيب نمودند آيات قرآن و اوصياء پيغمبر آخر الزّمان را آنها مصاحب و ملازم آتش جهنمند و مستفاد از روايات ائمه اطهار آنست که آيه اوّل در شأن اهل ايمان در غيبت امام زمان نازل شده و در آيه دوم مراد از احياء زمين بعد از موت آن کفر اهل زمين است و احياء آنها بظهور آن حضرت چون کافر در حکم مرده است و در بعضى بعدل بعد از جور تفسير شده و در آيه چهارم مراد خداوند از گروندگان بخدا و انبيا که صدّيقون و شهداء نزد پروردگارند شيعيان اهل بيت اطهارند که تمام اقوال پيغمبران را تصديق نمودند و چون با محبّت اهل بيت از دنيا ميروند
جلد 5 صفحه 148
خداوند اجر شهداء و نورانيّت آنها را بايشان عنايت ميفرمايد و بنظر حقير محتمل است مراد از شهداء نزد خدا گواهان نزد خدا بر اعمال عباد باشد يعنى شهادت آنها نزد خدا پذيرفته مى‌شود چنانچه ظاهر است و منافات با روايات ندارد چون اراده بيش از يک معنى از لفظ جائز و در قرآن شايع است ولى چون مستظهر از روايات معناى اوّل بود در ترجمه و تفسير از آن تجاوز ننمودم و بعضى شهداء را بمعناى کشته‌شدگان در راه خدا و بعضى مراد از آن را انبياء و اين کلام را منفصل از سابق دانسته‌اند و متّبع روايات ائمه اطهار است نه اقوال غير ايشان و پس از اين خداوند براى اقبال بندگان بآخرت و زهد در دنيا لذّات آن را از کودکى تا پيرى بترتيب ذکر فرموده و ناچيز شمرده باين بيان که زندگانى دنيا بازى خسته کننده بى‌ثمر پرخطر است و سرگرمى و اشتغال بامورى است که موجب انصراف از آخرت مى‌شود و جز شهوت‌رانى موقت و ضرر مؤبّد ثمرى ندارد و زينت و آرايش و پيرايش و تجمّلات خارجى است از قبيل خانه و اثاث و مرکب و غيرها که دوام و بقاء و وقر نزد دانشمندان ندارد و مفاخره بر يکديگر است بحسب و نسب و منصب و جاه و جلال که قبيح و ناپسند نزد عقلا و مذموم در اخلاق است و جز ايجاد بغض و عداوت و کينه و حسد فائده‌اى بر آن مرتّب نيست و مباهات بکثرت مال و اولاد و احفاد است که بمراتب آن قبيح‌تر و ناپسندتر و آثار سوئش بيشتر است پس مثل دنيا و لذّات آن مثل بارانى است که بيايد و نبات و زرعى را بروياند و زارعين از خوبى آن بشگفت درآيند و مسرور شوند پس بادى بوزد و خشک کند آن را و زرد گردد پس خرد و خاک شود و بباد رود در آن که رونقى بى‌دوام و مايه حسرت على الدّوام است و بنابراين کفّار بمعناى زرّاع است چون زارع تخم را در زمين پنهان مى‌کند و محتمل است بمعناى مشهور خود باشد و بنابراين اختصاص اعجاب بکفّار براى آنست که آنها باين امور بيشتر دلبستگى و خرسندى پيدا ميکنند و در آخرت عذاب سخت ممتدّ براى کفّار و فجّار است و آمرزشى که فوائد آن قابل احصاء نيست و خوشنوديى که بوصف در نميآيد براى اهل ايمان و معرضين از دنيا است و نيست زندگانى دو روزه دنيا و لذائذ ششگانه نامبرده آن مگر کالا و اسباب
جلد 5 صفحه 149
فريب يا مگر بهره و نفع فريب براى فريب خورده.