ريشه بخل، حفظ برترى و فخر فروشى است، زيرا اگر نعمت‌ها در دست ديگران نيز باشد، وسيله فخر فروشى از دست مى‌رود.
امام على عليه السلام در خطبه 183 نهج‌البلاغه مى‌فرمايد: «فالله الله معشر العباد و انتم سالمون فى الصحة قبل السقم و فى الفسحة قبل الضيق فاسعوا فى فکاک رقابکم من قبل ان تغلق رهائنها أسهروا عيونکم و أضمروا بطونکم و استعملوا اقدامکم و انفقوا اموالکم و خذوا من اجسادکم فجودوا بها على انفسکم و لا تبخلوا بها عنها فقد قال الله سبحانه: «إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ يَنْصُرْکُمْ وَ يُثَبِّتْ أَقْدامَکُمْ» و قال تعالى: «مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَيُضاعِفَهُ لَهُ وَ لَهُ أَجْرٌ کَرِيمٌ» فلم يستنصرکم من ذل و لم يستقرضکم من قل استنصرکم و له جنود السماوات و الارض و هو العزيز الحکيم و استقرضکم و له خزائن السماوات و الارض و هو الغنى الحميد و انما اراد ان يبلوکم ايکم احسن عملا فبادروا باعما لکم تکونوا مع جيران الله فى داره»
خدا را خدا را در نظر بگيريد، اى گروه بندگان! در اين حال که در نعمت تندرستى غوطه‌وريد، پيش از آنکه بيمارى به سراغتان آيد، و در اين حال که در گشايش و آسايش به سر مى‌بريد پيش از آنکه تنگناهاى زندگى شما را در خود فرو برد. پس بکوشيد در آزادسازى گردن‌هايتان پيش از آنکه با زنجيرهاى گرو بسته شويد.
شب‌زنده‌دارى کنيد و شکم‌هايتان را خالى نگهداريد. در راه خيرات گام‌هايى برداريد و اموالتان را به مستمندان انفاق کنيد. از بدن مادّى بگيريد و براى پيشبرد نفوستان بهره‌ها برداريد و به خاطر علاقه به بدن، از رشد نفوس خود بخل نورزيد. خداوند سبحان فرموده است: اگر خدا را يارى کنيد، خدا هم شما را يارى مى‌کند و شما را ثابت قدم مى‌دارد و فرمود:
جلد 9 - صفحه 484
کيست که خداوند را قرض نيکو دهد تا خداوند چندين برابر براى او بيافزايد و براى اوست پاداشى بزرگ. خداوند، از روى ذلّت و خوارى، از شما يارى نخواسته و يا براى جبران کمبود خود، از شما قرض نخواسته است. از شما يارى خواسته در حالى که سپاهيان آسمان‌ها و زمين به فرمان او هستند و او عزيز و حکيم است. از شما وام خواسته در حالى که خزائن آسمان‌ها و زمين از آنِ اوست و او تنها بى‌نياز و شايسته حمد و ستايش است.
و جز اين نيست که خداوند اراده کرده است شما را بيازمايد تا آن کس که عملش نيکوتر است، بروز نمايد. پس با اعمال نيکوى خود بر ديگران پيشدستى کنيد، باشد که در بارگاه خداوندى با همسايگان ويژه خداوند دمساز باشيد.
سيماى بخل در روايات
حضرت على عليه السلام از فرزندش امام حسن عليه السلام پرسيد: شُحّ چيست؟ پاسخ فرمود: «ان ترى ما فى يدک شرفا و ما انفقت تلفا» «1» آنچه را در دست دارى مايه شرافت خود بدانى و آنچه را انفاق مى‌کنى، تلف شده بپندارى.
«البخل بالموجود سوء الظن بالمعبود» «2» بخل، نشانه بدگمانى به خداست.
امام صادق عليه السلام، يک شب در حال طواف، چنين دعا مى‌کرد: «اللهم قنى شح نفسى» «3» خدايا! مرا از بخل حفظ فرما.
بخل فقط در مال نيست، بلکه در احترام به مردم نيز برخى بخل مى‌ورزند. «البخيل من بخل بالسلام» «4»، آنکه در سلام بخل ورزد، بخيل است.
«البخل باخراج ما افترض الله من الاموال اقبح البخل» «5» بدترين بخل، بخل در پرداخت واجبات مالى چون خمس و زکات است.
«البخيل حقا من ذکرت عنده فلم يصل على» «6» پيامبر فرمود: بخيل حقيقى، کسى است که نام من نزد او برده شود، ولى او بر من درود و صلوات نفرستد.
«1». بحار، ج 73، ص 305.
«2». غررالحکم.
«3». بحار، ج 70، ص 301.
«4». بحار، ج 70، ص 305.
«5». غررالحکم.
«6». بحار، ج 73، ص 306.
جلد 9 - صفحه 485
«لا تدخلن فى مشورتک بخيلا» «1» افراد بخيل را طرف مشورت خود قرار ندهيد.
«النظر الى البخيل يقسى القلب» «2» نگاه به بخيل، انسان را سنگدل مى‌کند.