تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ بِحُسْبانٍ «5»
الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ: آفتاب و ماه جارى مى‌شوند در بروج آسمان، بِحُسْبانٍ: به حساب مقدر بروج خود. خلاصه کلام آنکه حق سبحانه مقرر و مقدر فرموده سير آفتاب و ماه را در بروج و منازل خود که اصلا از آن مسير تجاوز نکنند و على الدوام و استمرار بر آن حساب و طريق مرور مى‌نمايند. پس آفتاب، قطع بروج خود کند در مدت سيصد و شصت و پنج روز، و به اين دور سال تمام مى‌شود و فصول چهارگانه حاصل آيد، يعنى بهار و تابستان پائيز و زمستان و ماه در مدت بيست و هشت روز سير خود را انجام دهد و هرگز از اين حالت تجاوز نکنند و تخلف ننمايند. تخصيص شمس و قمر به ذکر به جهت آنست که آنکه آنها منشأ منافع کثيره‌اند، چه به اين دو شناخته مى‌شود فصول و اوقات و شهور و سنوات و ساير محاسبات و امورات عالم اجتماع منظم مى‌گردد، و از جمله منافع شب و روز است که معظم امور باشد.
تنبيه: در منهج- در خبر است که وسعت آفتاب ششهزار و چهار صد فرسنگ است، وسعت ماه چهار هزار فرسنگ، و بر ظاهر آفتاب نوشته «لا اله الا اللّه
جلد 12 - صفحه 401
محمد رسول اللّه خلق الشمس بقدرته و اجر بامره»، و بر باطن آن نوشته «لا اله الا اللّه، رضاه کلام و غضبه کلام و عذابه کلام». و معنى مراد آنکه به کلام خدا راضى شويد و به يکديگر رحم کنيد و به کلام او خشم گيريد و عذاب نمائيد، يعنى بايد که رضا و رحمت و غضب و تعذيب شما موافق اراده الهى باشد.
و بر ظاهر ماه نوشته شده «لا اله الا اللّه، محمد رسول اللّه، خلق القمر و خلق الظلمات و النور»، و در باطن آن نوشته شده «خلق اللّه الخير و الشر بقدرته يبتلى بهما من يشاء من خلقه، طوبى لمن اجرى اللّه الخير على يده و ويل لمن اجرى الشر على يده». مراد آنکه او سبحانه خالق اقتدار و تمکين خير و شر است نه خالق نفس شر، خوشا حال کسى که لطف الهى شامل حال او شده خير را بجا آورد، و واى بر کسى که در وادى خذلان فرو مانده مرتکب شر و معصيت گردد «1».