اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
الشَّمس‌ُ وَ القَمَرُ بِحُسبان‌ٍ «5» وَ النَّجم‌ُ وَ الشَّجَرُ يَسجُدان‌ِ «6»
و شمس و قمر به حساب معين خردلي و دقيقه‌اي تخلف ندارند و نجم و شجر سجده مي‌کنند.
الشَّمس‌ُ وَ القَمَرُ بِحُسبان‌ٍ ذکر شمس و قمر از باب اهميّت آنها است و
جلد 16 - صفحه 371
فوائدي که از آنها استفاده مي‌شود و کلمه بحسبان مفسرين نظر بعقيده قدماء که اينکه سيارات و ثوابت حتي کرسي و عرش را دور کره زمين چرخ مي‌خورند مي‌گويند عرش در شبانه روز تمام اينکه کرات و افلاک را دور کره زمين بتوالي در دائره معدّل دور مي‌زند و شمس بر خلاف توالي در مدت يک سال که 365 روز و کسري در خط نصف النهار سير مي‌کند و قمر در مدت 28 روز و کسري و ساير سيارات در مدت معيني لکن اينکه عقيده امروز بالحس و الوجدان باطل است و کره زمين دو حرکت دارد يکي وضعي که دور خود مي‌چرخد تشکيل شب و روز مي‌دهد و ديگر انتقالي که دور کره شمس در مدّت يک سال و قمر دور کره شمس در مدّت يک ماه تقريبي.
اقول: اينکه آيه شريفه الشَّمس‌ُ وَ القَمَرُ بِحُسبان‌ٍ در مقام سير شمس و قمر و کره زمين نيست بلکه مفاد آيه شريفه اينست که حساب ايّام و ليالي و شهور و سنوات و فصول به توسط شمس و قمر است که از زمان آدم تا انقراض عالم حسابش بتوسط شمس و قمر مي‌شود چند سال و چند ماه و چند ساعت و چند دقيقه و چند ثانيه بلکه تا عاشره و آن، و اينکه نعمت بسيار بزرگيست که اگر شمس و قمر نبود معلوم نمي‌شد.
وَ النَّجم‌ُ وَ الشَّجَرُ يَسجُدان‌ِ بعضي تفسير کردند نجم را به نباتات که استقامت ندارند و شجر را به درختان و سجده آنها را سايه آنها که بر زمين مي‌افتد مي‌گويند بعضي تفسير کردند به ستاره‌ها که سايه مي‌اندازند و غير اينها و تمام اينها مبني بر اينست که غير جن‌ّ و انس و ملک را صاحب شعور و عقل و درک نمي‌دانند و آيات شريفه بسيار صراحت دارد که تمام مخلوقات ارضي و سماوي شعور و ادراک و فهم دارند تسبيح مي‌کنند و سجده دارند و معرفت به خدا و انبياء و اولياء دارند و زبان دارند مي‌گويند و مي‌شنوند و مي‌فهمند وَ إِن مِن شَي‌ءٍ إِلّا يُسَبِّح‌ُ بِحَمدِه‌ِ وَ لکِن لا تَفقَهُون‌َ تَسبِيحَهُم اسراء آيه 46 أَ لَم تَرَ أَن‌َّ اللّه‌َ يُسَبِّح‌ُ لَه‌ُ مَن فِي السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌ِ وَ الطَّيرُ نور آيه 41 وَ لِلّه‌ِ يَسجُدُ ما فِي السَّماوات‌ِ وَ ما فِي الأَرض‌ِ مِن دابَّةٍ وَ المَلائِکَةُ نحل آيه 51 و بسياري ديگر از آيات و انبياء و ائمّه زبان آنها را مي‌دانستند حتّي زبان مورچه در حق‌ّ داود و سليمان مي‌فرمايد: عُلِّمنا مَنطِق‌َ الطَّيرِ و مي‌فرمايد: وَ حُشِرَ لِسُلَيمان‌َ جُنُودُه‌ُ مِن‌َ الجِن‌ِّ وَ الإِنس‌ِ وَ الطَّيرِ
جلد 16 - صفحه 372
و قضيّه کلام نمله و قضيّه هدهد که تمام در سوره نمل است پس از اينکه مي‌گوئيم نجوم و اشجار و ساير موجودات سجده مي‌کنند للّه و تسبيح مي‌کنند فقط جماعتي از جن‌ّ و انس مشرک شدند و براي غير خدا سجده مي‌کنند.