اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
خَلَق‌َ الإِنسان‌َ مِن صَلصال‌ٍ کَالفَخّارِ «14» وَ خَلَق‌َ الجَان‌َّ مِن مارِج‌ٍ مِن نارٍ «15» فَبِأَي‌ِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبان‌ِ «16»
ديگر از نعم بزرگ الهي خلقت انس و جن است زيرا ملائکه روحاني صرف هستند و ساير مخلوقات ارضي و سماوي جسماني فقط جن و انس مرکب از روحاني
جلد 16 - صفحه 375
و جسماني هستند و چه قدرتيست که بين اينکه دو ارتباط داده که در وصف انساني پس از مراحلي که طي کرده مي‌فرمايد ثُم‌َّ أَنشَأناه‌ُ خَلقاً آخَرَ فَتَبارَک‌َ اللّه‌ُ أَحسَن‌ُ الخالِقِين‌َ مؤمنون آيه 14.
آدمي زاده طرفه معجونيست || کز فرشته سرشته و ز حيوان
ور کند ميل اينکه شود پس از اينکه || ور کند ميل آن شود به از آن
خَلَق‌َ الإِنسان‌َ مِن صَلصال‌ٍ کَالفَخّارِ صلصال گل يابس خشک شده و فخار گل پخته شده مثل آجر و خزف، در جاي ديگر تعبير به طين مي‌فرمايد و در جاي ديگر تعبير به تراب فرموده: إِنّا خَلَقناهُم مِن طِين‌ٍ لازِب‌ٍ و الصافات آيه 11 آدم ابتداء از زمين سپس از تراب زمين سپس از طين لازب چسبنده سپس گل يابس سپس از ورزيده مثل آجر و خزف.
وَ خَلَق‌َ الجَان‌َّ که ابو الجان باشد.
مِن مارِج‌ٍ مرج مختلط است و بعضي گفتند شعله آتش است که خالي از دود باشد.
مِن نارٍ صافي آتش.
فَبِأَي‌ِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبان‌ِ همچه نعمت در اصل خلقت انس و جن با اينکه همه قدرت‌نمايي چه نحوه مي‌شود تکذيب کرد.