اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
نَزَّل‌َ عَلَيک‌َ الکِتاب‌َ بِالحَق‌ِّ مُصَدِّقاً لِما بَين‌َ يَدَيه‌ِ وَ أَنزَل‌َ التَّوراةَ وَ الإِنجِيل‌َ «3» مِن قَبل‌ُ هُدي‌ً لِلنّاس‌ِ وَ أَنزَل‌َ الفُرقان‌َ إِن‌َّ الَّذِين‌َ کَفَرُوا بِآيات‌ِ اللّه‌ِ لَهُم عَذاب‌ٌ شَدِيدٌ وَ اللّه‌ُ عَزِيزٌ ذُو انتِقام‌ٍ «4»
خداوند نازل فرمود بر تو محمّد صلي اللّه عليه و آله و سلّم کتاب را (قرآن را) بحق و اينکه کتاب تصديق ميفرمايد کتب آسماني که بر انبياء سلف از آدم تا عيسي عليه السّلام نازل شده و نازل فرمود تورية موسي و انجيل عيسي را قبل از نزول قرآن براي هدايت مردم و نازل فرمود فرقان (فارق بين حق و باطل) را.
نَزَّل‌َ عَلَيک‌َ الکِتاب‌َ گذشت در مجلّد اول در تفسير ذلِک‌َ الکِتاب‌ُ معناي کتاب، کتاب تکويني، و تشريعي و وجه آنکه بر قرآن اطلاق کتاب شده صفحه 125 بِالحَق‌ِّ از براي حق‌ّ اطلاقاتي است: 1- از اسامي ذاتيّه خداوند متعال اشاره بمقام واجب الوجودي است هميشه بوده و هميشه هست فناء و زوال در او راه ندارد بلکه حقيقت بود و هستي است چون صرف وجود است و محض وجود، مرکّب از وجود و ماهيّت نيست و در مقابل آن باطل است که نيست محض باشد و صرف عدم بتقابل ايجاب و سلب و متناقضين.
2- مطابق با واقع و حقيقت و باطل بر خلاف واقع و حقيقت است.
3- بمعني ثابت در مقابل زائل و قرآن مجيد حق است طبق واقع و حقيقت و راهنما بمصالح دنيوي و اخروي و نجات بخش از مفاسد دارين در مقابل کتب ضلال که بر خلاف حقيقت و واقع و مورث هلاکت نشأتين و مفاسد دنيوي و اخروي است بتقابل تضاد مُصَدِّقاً لِما بَين‌َ يَدَيه‌ِ تصديق جميع انبياء سلف و صحف نازله بر آنها را ميکند که اگر قرآن مجيد نبود دليلي بر اثبات نبوّت احدي از آنها يا کتب آنها را نداشتيم.
وَ أَنزَل‌َ التَّوراةَ وَ الإِنجِيل‌َ مِن قَبل‌ُ انزال و تنزيل بمعني واحد است و تعبير
جلد 3 - صفحه 102
بهر دو جايز است تورية موسي و انجيل عيسي من قبل يعني قبل از تنزيل الکتاب و چون مضاف اليه محذوف است مبني است.
هُدي‌ً لِلنّاس‌ِ ممکن است حال باشد براي تورية و انجيل، و ممکن است خبر باشد براي مبتداي محذوف يعني هما (تورية و انجيل) و ممکن است حال باشد براي کتاب و تورية و انجيل که هر سه هدايت کننده‌اند و اينکه اظهر است.
وَ أَنزَل‌َ الفُرقان‌َ فارق بين حق و باطل.
(سؤال) مراد از فرقان همين قرآن است و مراد از کتاب هم همين قرآن پس وجه تکرار چيست!
(جواب) آنکه قرآن نسبت بتورات و انجيل يک ما به الاشتراکي دارد و يک ما به الامتياز. امّا ما به الاشتراک تمام از جانب خداوند نازل شده بر انبياء مرسل براي هدايت بشر براه سعادت و نجات از مهالک که جملات قبل در بيان اينکه جهت است. و امّا ما به الامتياز قرآن چون معجزه است و بنحو اعجاز نازل شده و اثبات حقّانيّت پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم بلکه همه انبياء و کتب آنها را و هر چه قرآن مشتمل بر آن است ميکند و بطلان هر چه مخالف آنها است بخلاف تورية و انجيل که جنبه معجزيّت ندارد بلکه اثبات اينکه از جانب حق‌ّ است موقوف بر ثبوت نبوّت موسي و عيسي عليه السّلام است عکس قرآن و جنبه فرقانيّت ندارند، لذا اينکه جمله براي اينکه جهت ذکر شده و اللّه العالم.
(سؤال) در سوره انبياء آيه 49 ميفرمايد وَ لَقَد آتَينا مُوسي وَ هارُون‌َ الفُرقان‌َ وَ ضِياءً وَ ذِکراً لِلمُتَّقِين‌َ و اينکه منافي با اينکه بيان است!
(جواب) معلوم نيست فرقان صفت تورية باشد فقط مجاهد گفته مراد تورية است و بعضي گفتند مراد برهان است و بعضي گفتند مراد شکاف دريا است و تمام اينها تفسير برأي است و خبري در اينکه باب نديدم. لکن ظاهر عطف در آيه اينست که
جلد 3 - صفحه 103
فرقان و ضياء و ذکر سه چيز است مغاير و آنچه بنظر ميرسد و اللّه العالم آنکه فرقان معجزه عصا باشد و ضياء معجزه يد و بيضاء و ذکر تورية باشد.
(سؤال) در برهان و غير آن اخباري از تفسير علي بن ابراهيم و عيّاشي و کافي و غير اينها از حضرت صادق عليه السّلام نقل کرده‌اند که مراد از کتاب مجموع قرآن است و مراد از فرقان محکمات قرآن!
(جواب) اينکه اخبار منافات با مطلب ما ندارد زيرا محکمات قرآن است که فارق حق و باطل است و معجزات آنها اتم‌ّ و اکمل است و لو تمام قرآن معجزه است، إِن‌َّ الَّذِين‌َ کَفَرُوا بِآيات‌ِ اللّه‌ِ لَهُم عَذاب‌ٌ شَدِيدٌ محقّقا کساني که بآيات الهي کافر شدند عذاب شديد اختصاص بآنها دارد.
کفر بمعني ستر است يعني پوشانيدن و آيات عبارت از اموريست که دلالت بر وجوب وجود حق و صفات ذاتيّه از علم و قدرت و حکمت و غير آنها و صفات سلبيّه از شرک و عجز و احتياج و ساير عيوب و نواقص و بر صفات فعليّه از خلق و رزق و عدل و غير اينها، و بر صدق انبياء و اوصياء و کتابهاي آسماني و صحّت و تماميّت احکام و دستورات، و بر ثبوت قيامت و جنّت و نار و ساير امور معاديّه ميکند که انکار هر يک از آنها موجب کفر ميشود بالاخص‌ّ بعد از معرفت و يقين که کفر جحودي است وَ جَحَدُوا بِها وَ استَيقَنَتها أَنفُسُهُم سوره نمل آيه 14.
بنا بر اينکه آيات الهي: قرآن، انبياء، اوصياء، ائمّه طاهرين، معجزات صادره از آنها، فرمايشات آنها تماما را شامل و انکار آنها کفر و مورد استحقاق عذاب شديد است.
جلد 3 - صفحه 104
(سؤال) عذابهاي الهي تماما شديد است، در دعاي کميل دارد
و انت تعلم ضعفي عن قليل من بلاء الدنيا و عقوباتها و ما يجري فيها من المکاره علي اهلها علي ان‌ّ ذلک بلاء و مکروه قليل مکثه، يسير بقائه، قصير مدّته. فکيف احتمالي لبلاء الاخرة و جليل وقوع المکاره فيها و هو بلاء: تطول مدّته و يدوم مقامه و لا يخفّف عن اهله لأنّه لا يکون إلّا عن غضبک و انتقامک و سخطک و هذا ما لا تقوم له السموات و الارض يا سيّدي فکيف بي و انا عبدک الضعيف الذليل الحقير المسکين المستکين
پس وجه اختصاص عذاب شديد باين طائفه چيست!
(جواب) اولا کساني که گرفتار عذاب قيامت ميشوند فقط کفّار هستند بهمين معناي عامّي که بيان شد که مراد غير مؤمن باشد و لو در دنيا اسم اسلام روي خود گذارد و محکوم ببعض احکام اسلام باشد ولي در آخرت کافر و محکوم بکفر است و مؤمن اميد است از عذاب معاف باشد.
و ثانيا عذاب قيامت و لو تمام شديد است لکن شدّت و ضعف امور نسبي است البتّه هر چه شقاوت و عنادش بيشتر باشد عذابش اشدّ است و هر درجه نسبت بمادون شديد است و نسبت بمافوق خفيف است.
و ثالثا ممکن است بگوئيم مورد آيه کافر بجميع آيات الهي است بقرينه جمع مضاف که افاده عموم ميکند و البتّه اينکه طايفه از ساير طبقات کفّار عذاب آنها سخت‌تر و شديدتر است، اعاذنا اللّه من عذابه بحق‌ّ محمّد و آله صلّي اللّه عليه و آله و سلّم.
وَ اللّه‌ُ عَزِيزٌ ذُو انتِقام‌ٍ عَزِيزٌ يا بمعني قدرت و قوّت و غلبه است چنانچه در قرآن در بسياري از موارد بر اينکه معني اطلاق شده مثل فَعَزَّزنا بِثالِث‌ٍ سوره يس آيه 13، يعني قوّينا
جلد 3 - صفحه 105
و مثل وَ عَزَّنِي فِي الخِطاب‌ِ سوره ص آيه 22، يعني غلبني. و مثل أَعِزَّةٍ عَلَي الکافِرِين‌َ مائده آيه 59، يعني يغلب عليهم الي غير ذلک.
و يا بمعني عزّت وجود است باين معني که مثل و مانند و عديل و شبيه ندارد و شايد معني اوّل در اينکه آيه انسب باشد.
انتقام از نقمت بمعني اخذ بعقوبت و عذاب است و اصل نقم بمعني کره کراهة شديدة غاية الاکراه. پس مفاد آيه اينست که خداوند قادر متعال غالب بر هر چيز قوي‌ّ علي الاطلاق ميگيرد کافر معاند را بعقوبت و عذاب سخت.