اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
هُوَ الَّذِي يُصَوِّرُکُم فِي الأَرحام‌ِ کَيف‌َ يَشاءُ لا إِله‌َ إِلاّ هُوَ العَزِيزُ الحَکِيم‌ُ «6»
خداوند آن چنان خداوندي است که شما را در مشيمه مادران بهر صورتي که اراده و مشيّت او تعلّق بگيرد صورت بندي ميکند نيست خدايي غير از او عزيز و حکيم است.
کلام در اينکه آيه در چند مقام واقع ميشود:
مقام اول
از براي صورت اطلاقاتي است: گاهي اطلاق ميشود صورت در مقابل ماده که جزء جسم است و از جواهرات است در مقابل اعراض، و توضيح آن اينست که جواهر پنج است: عقل که مجرّد از مادّه و صورت است ذاتا و فعلا. و نفس که مجرّد از ماده و صورت است ذاتا لا فعلا. و ماده و صورت و جسم که مرکّب از ماده و صورت است.
جلد 3 - صفحه 107
و از براي جسم سه صورت است: صورت شخصيّه، نوعيّه و جنسيّه: صورت شخصيّه که مادّه بدون صورت قابل تحقّق نيست (الشّي‌ء ما لم يتشخّص لم يوجد) و نوعيّه که بمنزله فصل مميّز است براي نوع که مرکّب از جنس و فصل است و فرق بين جنس و فصل با مادّه و صورت بلا شرط و بشرط لا است نميتوان گفت المادّة صورة و بالعکس ولي ميتوان گفت الحيوان ناطق و الناطق حيوان.
و صورت جنسيّه که مميّز مادّيات است از مجرّدات و ساير اجناس و صورت بدون مادّه تحقّق پذير است مثل عالم مثال و صور برزخيّه و مثل افلاطونيّه.
و گاهي اطلاق ميشود بر اشکال عارضه بر اجسام از طول و قصر و زيبا و زشت و الوان و ساير عوارض شخصيّه و باين معني از عوارض مقابل جواهر است.
و گاهي اطلاق ميشود بر صور معقوله علميّه و صور ذهنيّه که تعبير بتصور ميکنند و صور خياليّه که در حس‌ّ مشترک بتوسّط حواس‌ّ ظاهره درک ميکند باصره، سامعه، ذائقه، شامّه، لامسه.
مقام دوم
ارحام جمع رحيم (بفتح راء و کسر حاء) از ماده رحم و از براي او اطلاقاتي است:
1- اطلاق بر اقارب نسبي مثل اخوه و اخوات و اعمام و عمّات و اخوال و خالات.
و اولاد آنها بلکه آباء و امّهات و اجداد و جدّات و بنين و بنات و ذراري و اسباط.
2- آنچه در شکم مادران است که محل انعقاد نطفه مرد و خلط با نطفه زن ميشود و مبدء نشو آدمي است، و رحم با مشيمه فرق دارد مشيمه آن جلد و غشائيست که بچّه در اوست، و شايد مراد از ظلمات ثلاث در آيه شريفه يَخلُقُکُم فِي بُطُون‌ِ أُمَّهاتِکُم خَلقاً مِن بَعدِ خَلق‌ٍ فِي ظُلُمات‌ٍ ثَلاث‌ٍ سوره مريم آيه 8، بطن و رحم و مشيمه باشد 3- رقّت قلب و تأثّر از واردات بر افراد نوع که مورث تلطّف و محبّت و عنايت شود و بمناسبت اينکه معني اطلاق بر خداوند رحيم و رحمن ميشود که مراد همان تلطّف
جلد 3 - صفحه 108
و عطوفت و عنايت باشد و الّا رقّت و تأثّر در خداوند راه ندارد چنانچه در تفسير بسمله بيان شد.
مقام سوم
کَيف‌َ يَشاءُ مشيّت در اينجا مراد اراده است و گذشت که در افعال الهي دو چيز بيشتر تصوّر نميکنيم يکي علم بصلاح و ديگر ايجاد و از اول باراده تعبير ميکنيم و از صفات ذات است و از ثاني بمشيّت و از صفات فعل که نفس ايجاد باشد. و بسا اطلاق مشيّت بر اراده ميشود مثل مقام زيرا نفس يُصَوِّرُکُم دلالت بر ايجاد ميکند يعني ايجاد صورت ميکند طبق اراده که علم بصلاح باشد.
بعد از بيان اينکه جملات شروع ميکنيم بمفاد آيه شريفه هُوَ الَّذِي يُصَوِّرُکُم نطفه موقعي که در رحم قرار ميگيرد البتّه جسم است مرکّب از مادّه و صورت جسميّه که از جواهر است و صورت شخصيّه که از عوارض است سپس باو صورت جنسيّه که نباتيّه تعبير ميکنيم باو افاضه ميشود که ممتاز از ساير اجسام است پس صورت جنسيّه حيوانيّه که ممتاز از ساير نباتات و صورت نوعيّه انسانيّه که ممتاز از ساير حيوانات ميشود و اينکه صور جسميّه و جنسيّه نباتيّه و حيوانيّه و نوعيّه انسانيّه با هم مجتمع هستند در اينکه تطوّرات صور شخصيّه که عبارت از خلع و لبس است باو افاضه ميشود که موقعي صورت سابقه را رها ميکند و صورت لاحقه باو افاضه ميشود.
فِي الأَرحام‌ِ تعبير بجمع بلحاظ افراد است که هر فردي در رحمي متصور ميشود کَيف‌َ يَشاءُ طبق حکمت و صلاح که حکيم علي الاطلاق ميداند از ذکور و اناث، طويل، قصير، صحيح، معيب، تام الاجزاء ناقص، صبيح و زشت و غير اينها از خصوصيّات.
لا إِله‌َ إِلّا هُوَ تمام اينها در تحت قدرت او است و غير او هر که باشد و هر چه باشد قدرت بر کوچکترين اينها ندارد إِن‌َّ الَّذِين‌َ تَدعُون‌َ مِن دُون‌ِ اللّه‌ِ لَن يَخلُقُوا
جلد 3 - صفحه 109
ذُباباً وَ لَوِ اجتَمَعُوا لَه‌ُ الايه سوره حج آيه 72.
العَزِيزُ في سلطانه الحَکِيم‌ُ في افعاله جل‌ّ جلاله و عم‌ّ نواله و عظم شأنه و تقدّست اسمائه.