اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
هُوَ الَّذِي أَنزَل‌َ عَلَيک‌َ الکِتاب‌َ مِنه‌ُ آيات‌ٌ مُحکَمات‌ٌ هُن‌َّ أُم‌ُّ الکِتاب‌ِ وَ أُخَرُ مُتَشابِهات‌ٌ فَأَمَّا الَّذِين‌َ فِي قُلُوبِهِم زَيغ‌ٌ فَيَتَّبِعُون‌َ ما تَشابَه‌َ مِنه‌ُ ابتِغاءَ الفِتنَةِ وَ ابتِغاءَ تَأوِيلِه‌ِ وَ ما يَعلَم‌ُ تَأوِيلَه‌ُ إِلاَّ اللّه‌ُ وَ الرّاسِخُون‌َ فِي العِلم‌ِ يَقُولُون‌َ آمَنّا بِه‌ِ کُل‌ٌّ مِن عِندِ رَبِّنا وَ ما يَذَّکَّرُ إِلاّ أُولُوا الأَلباب‌ِ «7»
او است خداوندي که نازل فرمود بر تو (محمّد صلّي اللّه عليه و آله و سلّم) کتابي (قرآن) که يک قسمت آن آيات محکماتيست که مورد استفاده مکلّفين و واجب العمل است که اينکه محکمات اصل کتاب و مقصود اصلي از انزال هدايت و ارشاد ببهترين راهها است إِن‌َّ هذَا القُرآن‌َ يَهدِي لِلَّتِي هِي‌َ أَقوَم‌ُ اسري آيه 9، و يک قسمت متشابهاتي است که محتاج بتفسير و تأويل است پس کساني که قلوب آنها زنگ اخلاق رذيله و اعمال سيّئه گرفته متشابهات قرآن را براي القاء فتنه و فساد بدلخواه خود تفسير و تأويل ميکنند و حال آنکه علم بتفسير و تأويل قرآن را کسي ندارد جز خدا و کساني که راسخ در علم هستند ميگويند تمام قرآن محکم آن، متشابه آن، ظاهر و باطن، تفسير و تأويل از جانب خدا است بتمام آن ايمان داريم و اينکه موضوع را متذکّر نميشوند مگر صاحبان خرد هُوَ الَّذِي أَنزَل‌َ عَلَيک‌َ الکِتاب‌َ در مقدّمه جلد اول بيان مراتب نزول قرآن را متذکّر شديم و نسبت انزال بخداوند صحيح است که بقدرت کامله خود ايجاد الفاظ
جلد 3 - صفحه 110
فرموده و هم نسبت بروح الامين جبرئيل عليه السّلام که واسطه وحي بود نَزَل‌َ بِه‌ِ الرُّوح‌ُ الأَمِين‌ُ عَلي قَلبِک‌َ لِتَکُون‌َ مِن‌َ المُنذِرِين‌َ سوره شعراء آيه 192، چنانچه پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم واسطه بين خدا و امّت است.
مِنه‌ُ آيات‌ٌ مُحکَمات‌ٌ من تبعيضيّه دلالت دارد بر اينکه آيات قرآني دو قسم است يک قسم محکمات و يک قسم متشابهات و ساير الفاظ آيه مثل لفظ وَ أُخَرُ مُتَشابِهات‌ٌ و لفظ ما تشابه منه صراحت بر اينکه معني دارد.
و مراد از محکم ظاهرا اينکه باشد که لفظ بدلالت لفظيّه وضعيّه يا بقرائن داخليّه يا خارجيّه حاليّه يا مقاليّه لفظيّه يا عقليّه مطابقيّه يا تضمنيه يا التزاميّه يا اقتضائيّه منطوقيّه يا مفهوميّه دلالت بر معني و مراد داشته باشد سواي اينکه احتمال خلاف اينکه معني داده نشود که تعبير بنص‌ّ ميکنند يا احتمال خلاف آن ضعيف باشد بنحوي که عقلاء در محاورات اعتناء نميکنند و بين موالي و عبيد حجّت باشد که تعبير بظاهر ميکنند.
و فرق بين نصوص قرآني و ظواهر آن اينست که در نصوص حالت منتظره نيست واجب الاخذ است و حجّة قاطعه است.
و در ظواهر بعد از فحص تام از مخصّصات و مقيّدات و معارضات و قرائن مجازات حجّت است.
هُن‌َّ أُم‌ُّ الکِتاب‌ِ أم‌ّ بمعني اصل شيئي است چنان که مکّه ام‌ّ القراء است و در قرآن اطلاق ام‌ّ الکتاب تارة بر لوح محفوظ ميشود وَ عِندَه‌ُ أُم‌ُّ الکِتاب‌ِ رعد آيه 39 وَ إِنَّه‌ُ فِي أُم‌ِّ الکِتاب‌ِ لَدَينا لَعَلِي‌ٌّ حَکِيم‌ٌ زخرف آيه 4، تفسير بلوح محفوظ شده بقرينه يَمحُوا اللّه‌ُ ما يَشاءُ وَ يُثبِت‌ُ در آيه اولي و قرينه بَل هُوَ قُرآن‌ٌ مَجِيدٌ فِي لَوح‌ٍ مَحفُوظٍ بروج آيه 22، نسبت بآيه ثانيه.
و اطلاق بر سوره حمد هم ميشود چون تمام قرآن بطور خلاصه در سوره حمد
جلد 3 - صفحه 111
است و در اينجا بر محکمات قرآن اطلاق شده چون مقصود اصلي از نزول قرآن هدايت بشر است بطرق سعادت و رستگاري نشأتين و نجات از مهالک دارين و اينکه مقصود در محکمات قرآن (نصوص و ظواهر) است و متشابهات احتياج ببيان و تفسير دارد وَ أُخَرُ مُتَشابِهات‌ٌ و اخر عطف بر آيات يعني منه آيات متشابهات و متشابه از مادّه شبه است، و متشابه را متشابه گفتند براي اينست که لفظ قالب معني نيست بلکه معاني متعدّده که هر کدام با لفظ سازش دارد و از اينکه جهت معاني شبيه يکديگرند و لو از جهات ديگر کمال مباينت را دارند و اينکه شامل مجملات و مشترکات و مجازات و غير مبيّنات ميشود.
فَأَمَّا الَّذِين‌َ فِي قُلُوبِهِم زَيغ‌ٌ زيغ را معني کردند بميل از حق و بشک و بجهل. و تحقيق کلام اينست که قلب در آيات شريفه مراد آن لطيفه ربّاني است و جوهر ملکوتي است که تعبير از آن بعقل و روح انساني و نفس ناطقه و غير اينها ميکنند. و از براي عقل چهار مرتبه گفته‌اند:
عقل هيولايي که مجرّد قابليّت است نظير مادّة المواد در اجسام.
عقل بالقوّة که قدرت و استعداد کامل پيدا کند بر تحصيل کمالات علميّه، اخلاقيّه، عمليّه.
عقل بالفعل که داراي مراتب کمال و علوم و اخلاق حميده بتفاوت مراتب باشد عقل مستفاد که اتّصال بمباديه عاليه پيدا کند و از مبدء اعلي باو افاضه علوم و کمالات بشود که اينکه مرتبه خاص‌ّ انبياء و اوصياء و مقرّبان درگاه الهي است و البته هر چه علما و عملا و اخلاقا بالا رود نورانيّت عقل او بيشتر ميگردد.
و زيغ همان زنگ و کدورت و ظلمت است که تمام کفّار و مشرکين و معاندين و ضالّين و مضلّين و اهل طغيان و معصيت بتفاوت درکاتهم دارند.
فَيَتَّبِعُون‌َ ما تَشابَه‌َ مِنه‌ُ چنانچه مي‌بينيم فرق ضالّه را از مجسّمه، جبريّه،
جلد 3 - صفحه 112
تفويضيّه، اشاعره، معتزله و غير اينها از مخالفين بلکه فرق باطله از شيعه: از صوفيّه، شيخيّه، واقفيّه فتحيّه و غير اينها، بلکه فرق خارجه از اسلام يهود و نصاري حتّي بهائيّه تماما براي اثبات باطل خود بيک آيات متشابهه تمسّک جسته و طبق مطالب فاسد خود تأويل کرده حتّي در حروف مقطّعات قرآن.
ابتِغاءَ الفِتنَةِ فتنه در قرآن در چند معني استعمال شده: يکي امتحان مثل قوله تعالي بِسم‌ِ اللّه‌ِ الرَّحمن‌ِ الرَّحِيم‌ِ الم أَ حَسِب‌َ النّاس‌ُ أَن يُترَکُوا أَن يَقُولُوا آمَنّا وَ هُم لا يُفتَنُون‌َ وَ لَقَد فَتَنَّا الَّذِين‌َ مِن قَبلِهِم الآية سورة عنکبوت، و قوله تعالي حکاية از موسي عليه السّلام إِن هِي‌َ إِلّا فِتنَتُک‌َ الآية اعراف 154، و بسياري از موارد ديگر و هم بمعني شرّ و فساد مثل الفِتنَةُ أَشَدُّ مِن‌َ القَتل‌ِ بقره 187، وَ الفِتنَةُ أَکبَرُ مِن‌َ القَتل‌ِ بقره 214، و غير اينها.
سوم بمعني عذاب مثل يَوم‌َ هُم عَلَي النّارِ يُفتَنُون‌َ و الذاريات آيه 13.
و مراد در اينجا معني دوم است که اهل ضلال و کساني که پيش خود آيات متشابه را تفسير و تأويل ميکنند غرض آنها القاء فساد است که مردم را از راه حق منصرف نمايند و سوق بباطل خود دهند و آنها را گمراه کنند.
وَ ابتِغاءَ تَأوِيلِه‌ِ دست از براهين قطعيّه از ادلّه عقليّه و نقليّه نصوص قرآنيّه و اخبار متواتره و ضروريّات دينيّه و مذهبيّه که بر مطالب حقّه قائم است بر ميدارند و بيک احتمالات ضعيفه آيات متشابه را حمل ميکنند و بر مطالب باطله خود احتجاج ميکنند.
وَ ما يَعلَم‌ُ تَأوِيلَه‌ُ إِلَّا اللّه‌ُ وَ الرّاسِخُون‌َ فِي العِلم‌ِ مفسّرين عامّه بر کلمه إِلَّا اللّه‌ُ وقف ميکنند و در قرآنهاي مطبوعة خود علامت وقف لازم که (م) باشد ميگذارند وَ الرّاسِخُون‌َ فِي العِلم‌ِ را مبتدا براي جمله بعد ميدانند بر خلاف مفسّرين خاصّه طبق اخبار وارده از ائمّه عليهم السّلام وَ الرّاسِخُون‌َ فِي العِلم‌ِ را عطف
جلد 3 - صفحه 113
به اللّه و آنها را عالم بتأويل قرآن ميدانند و کلام عامّه مخدوش است از وجوهي وجه اول- آنکه قول به اينکه قرآن کل‌ّ آن از جانب خدا است اختصاص براسخين بعلم ندارد بلکه هر مسلماني قائل باين قول هست و غير مسلمان هم تمام قرآن را تکذيب ميکند و تقديم مبتداء بر جمله فعليّه ظهور در اختصاص دارد يعني غير راسخ در علم قرآن را بتمامه از جانب خدا نميداند پس محکمات آن را نسبت بخدا ميدهد.
دوم- اينکه جمله در مقام ردّ کسانيست که تأويل متشابه ميکنند و البته کسي که تأويل متشابه ميکند قائل است به اينکه متشابه از جانب خدا است و الّا مطلب فاسد خود را نميتواند بتأويل ثابت کند.
سوم- مناسبت حکم و موضوع يعني تعبير برسوخ در علم مقتضي اينست که راسخ در علم چيزي را ميداند که غير راسخ نميداند و اينکه نيست مگر علم بتأويل و کساني که پيش خود تأويل ميکنند چون راسخ در علم نيستند علم بتأويل ندارند پس بنا بر اينکه قول مفسّرين خاصّه حق‌ّ است و مستفاد از ظاهر آيه همين است، بعلاوه اخبار بسياري که از ائمّه عليهم السّلام رسيده مثل حديث مروي از کافي از حضرت باقر عليه السّلام يا حضرت صادق عليه السّلام فرمود در تفسير اينکه جمله
(فرسول اللّه افضل الراسخين في العلم قد علّمه اللّه عزّ و جل‌ّ جميع ما أنزل عليه من التنزيل و التأويل و ما کان اللّه لينزل عليه شيئا لم يعلّمه تأويله و الاوصياء من بعده يعلمونه الخبر).
و نيز از کافي از محمّد بن سالم از حضرت باقر عليه السّلام در آخر حديث ميفرمايد
و الراسخون في العلم امير المؤمنين و الأئمة عليهم السلام.
و نيز از ابي بصير از حضرت صادق عليه السّلام فرمود
(نحن الراسخون في العلم و نحن نعلم تأويله)
و غير اينها از اخبار.
و راسخ بمعني ثابت، و کلمه العلم الف و لام جنس و افاده عموم ميکند،
جلد 3 - صفحه 114
پس مراد از راسخين در علم يعني ثابت در جميع آنچه اطلاق علم بر او ميشود و کلمه راسخ بمعني ثابت دلالت دارد بر اينکه جهل و شک و سهو و نسيان در او راه ندارد و اينکه معني عصمت است و معصوم منحصر بمحمّد صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و آل او عليهم السلام است يعني عصمت از خطاء و جهل و شک و سهو و نسيان ولي معصوم از گناه ممکن است در غير اينها هم پيدا شود.
يَقُولُون‌َ آمَنّا بِه‌ِ کُل‌ٌّ مِن عِندِ رَبِّنا اينکه جمله بنا بر اينکه تفسير جمله حاليّه است از براي وَ الرّاسِخُون‌َ فِي العِلم‌ِ يعني راسخون در علم که عالم بتأويل متشابهات قرآن هستند در حالي است که قائل باين قول هستند و مراد مجرّد قول نيست بلکه اقرار از روي عقيده باطنيّه کل‌ّ يعني کل‌ّ من المحکمات و المتشابهات من المعاني الظاهريّة و الباطنيّة تا هفتاد بطن که در اخبار اشاره دارد وَ ما يَذَّکَّرُ إِلّا أُولُوا الأَلباب‌ِ تذکّر صاحبان عقل باين است که ميدانند تمام کارهاي خداوند از روي حکمت و مصلحت و درست و بجا است و لو حکمت آن را ندانند و ديگر اعتراض نميکنند که چرا تمام قرآن محکمات نشد و حکمت نزول متشابهات چيست با اينکه ميتوان بمقدار فهم قاصر پاره‌اي از حکم آن را دست آورد من جمله اينکه مسلمين احتياج بدرب خانه ائمّه عليهم السلام داشته باشند و از قرآن مستغني نباشند و نگويند چنان که آن جاهل نادان گفت (حسبنا کتاب اللّه) و ديگر آنکه اگر بنا بود تمام معاني قرآنيّه که لا رَطب‌ٍ وَ لا يابِس‌ٍ إِلّا فِي کِتاب‌ٍ مُبِين‌ٍ از معاني ظاهريّه و باطنيّه تا هفتاد بطن در قرآن واضح و روشن بود از فصاحت و بلاغت و معجزيّت خارج ميشد و نقض غرض بود.
و ديگر آنکه آيات از هزار بحار مجلسي مفصّل‌تر ميشد.
و ديگر آنکه آيات راجعه بائمّه طاهرين عليهم السلام و آيات راجعه بمنافقين تماما واضح ميشد و طرفين شناخته ميشدند و همان صدر اول فاتحه دين و
جلد 3 - صفحه 115
اسلام را ميگرفتند و غير اينها از حکم و مصالحي که لا يعلمها الّا اللّه و الراسخون في العلم