تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْکَ الْکِتابَ مِنْهُ آياتٌ مُحْکَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْکِتابِ وَ أُخَرُ مُتَشابِهاتٌ فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغاءَ تَأْوِيلِهِ وَ ما يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلاَّ اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا وَ ما يَذَّکَّرُ إِلاَّ أُولُوا الْأَلْبابِ «7»
«1» تفسير نور الثقلين، جلد اوّل، صفحه 260، حديث 15
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 16
هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ: حق سبحانه آن ذاتى است که نازل فرمود، عَلَيْکَ الْکِتابَ: بر تو اى پيغمبر کتاب قرآن را، مِنْهُ آياتٌ مُحْکَماتٌ: بعض از آن کتاب، آيات محکم و متقن باشد، يعنى در لفظ و معنى آن هيچ شبهه‌اى نيست؛ ظاهر و باطن آن، يکى و مطابق با مقصود است. هُنَّ أُمُّ الْکِتابِ: اين آيات محکمه، اصل و معظم قرآن است که آيات ديگر به آن بازگردد.
وَ أُخَرُ مُتَشابِهاتٌ: و قسم ديگر، آيات مشتبه المعانى و مشتبه الالفاظ مى‌باشند، يعنى معانى متعدده را محتمل است و در مقصود آن اشتباه حاصل مى‌شود.
تبصره: در معناى محکم و متشابه، علما را اختلاف است:
1- محکم آنست که ظاهرش معلوم و مقطوع باشد بدون قرينه و دليل، مثل آيه «إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئاً». متشابه آنست که مراد، معلوم نباشد بدون قرينه و دليل، مثل آيه «وَ أَضَلَّهُ اللَّهُ عَلى عِلْمٍ» «1».
2- تفسير عياشى- از حضرت صادق عليه السّلام سؤال شد از محکم و متشابه، فرمود: المحکم ما يعمل به و المتشابه ما اشتبه على جاهله: «2» محکم، چيزى است که عمل به آن مى‌شود؛ و متشابه آنچه مشتبه باشد بر جاهل آن.
و نيز ابو بصير از آن حضرت روايت نموده که شنيدم فرمود: بدرستى که در قرآن، محکم و متشابه است. امّا محکم؛ پس ايمان آوريم به آن و عمل کنيم و متدين شويم به آن. و امّا متشابه؛ پس ايمان آوريم به آن و عمل ننمائيم به آن «3».
«1» تفسير مجمع البيان، جلد اوّل، صفحه 409.
«2» تفسير عياشى، جلد اوّل، صفحه 162، حديث 3 و 4.
«3» تفسير عياشى، جلد اوّل، صفحه 162، حديث 3 و 4.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 17
3- ابن عباس گفته: محکم، حلال و حرام و فرايض و احکام است.
متشابه، امثال و مواعظ باشد «1».
4- فخر رازى گويد: محکم آنست که تحصيل علم به آن ممکن باشد، و متشابه آنست که علم به معرفت آن، ممکن نيست «2».
5- سدى گفته: محکم، ناسخ؛ و متشابه، منسوخ باشد «3».
فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ: پس اما آنانکه از روى تقليد و تعصب، در قلبهاى آنها کجى و تباهى است از شک و کفر و نفاق، فَيَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ:
پس پيروى مى‌کنند آنچه متشابه و معنى آن متشکک باشد از آيات قرآنى؛ و به آن احتجاج مى‌کنند بر امر باطل و آن را دليل خود سازند، ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ: به جهت طلب کردن تلبيس و تشکيک، بر ضعفاء مسلمين، يا غرض در آن، ضلالت و افساد دين و مردم است، يا متمسک به ظاهر متشابهات شوند، يا تأويل باطل کنند به سبب آنکه مردم را در فتنه اندازند و گمراه کنند آنها را به اظهار مناقضه محکم و متشابه. در «مجمع البيان» «4» از حضرت صادق عليه السّلام مروى است که: مراد فتنه در اينجا، کفر است. وَ ابْتِغاءَ تَأْوِيلِهِ: به جهت طلب کردن تأويل آن بر وفق مدّعا و متمنّاى خود که خلاف حق است. و محتمل است داعى بر پيروى متشابهات، هر دو طلب باشد. يا هر يک از آن بر سبيل تعاقب، که اول، مناسب معاند؛ و دوم، مناسب جاهل.
تنبيه: آيه شريفه شامل است تمام کسانى را که متشابهات آيات را براى جريان مقاصد ضالّه خود تمسّک نموده، القاء شبهات يا تأويلات باطله نمايند.
در «منهج» از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مروى است که اين
«1» الاتقان فى علوم القرآن، جزء دوّم، صفحه 2
«2» تفسير کبير، جزء دوّم، صفحه 417
«3» در کتب تفسير مانند تبيان، مجمع البيان، تفسير کبير و کتاب «الاتقان»، اين قول به ابن عبّاس نسبت داده شده است.
«4»- تفسير مجمع البيان، جلد اوّل، صفحه 410
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 18
آيه را تلاوت و بعد فرمود: در اين امت جمعى را يابيد که طلب تأويل متشابه کنند و به آن تعلق و تمسک جويند و بر آن جدال کنند؛ ايشان آنانند که حق تعالى شما را از ايشان تحذير، و نهى از مجالست و مخالطت با آنها فرموده. «1» بنابراين دستور کلى آنکه: رد متشابهات را به محکمات بايد نمود، چنانچه ابن بابويه در «عيون» از حضرت رضا عليه السّلام روايت نموده:
قال: من ردّ متشابه القرآن الى محکمه هدى الى صراط مستقيم. ثم قال:
انّ فى اخبارنا متشابها کمتشابه القرآن و محکما کمحکم القرآن، فردّوا متشابهها الى محکمه، و لا تتّبعوا متشابهها دون محکمها فتضلّوا. «2» فرمود: هر که رد نمايد و برگرداند متشابه قرآن را به محکم آن، پس هدايت يافته به راه راست. بعد فرمود: بدرستى که در اخبار ما متشابه باشد مثل متشابه قرآن، و محکم باشد مانند محکم قرآن؛ پس رد کنيد و برگردانيد متشابه آن را به سوى محکم آن، و پيروى مکنيد متشابه آن را بدون محکم آن، پس گمراه مى‌شويد.
وَ ما يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ: و نمى‌داند کسى تأويل قرآن را، إِلَّا اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ: مگر خداى تعالى و کسانى که ثابت هستند در دانش و مستقر در بينش.
مقدمه: فرق بين تفسير و تأويل:
شيخ طريحى در «مجمع البحرين»: تفسير، کشف مراد از لفظ مشکل باشد؛ و تاويل، ردّ يکى از محتملات به آنچه مطابق ظاهر باشد. «3» نزد بعضى تفسير، عبارت است از: بيان اسباب نزول و شأن و قصه و معانى آنها و تبيين و تقسيم آيات آن از عام و خاص، مطلق و مقيد، ناسخ و منسوخ؛ و تأويل، گردانيدن آيه به معنى محتملى که از خود قرآن و سنت استنباط مى‌شود
«1» تفسير منهج الصادقين، جلد 2، صفحه 173
«2» تفسير صافى، جلد اوّل، صفحه 319 (بنقل از عيون اخبار الرّضا)
«3» مجمع البحرين، ذيل لغت فسر (صفحه 278 يک جلدى)
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 19
مطابق و موافق ما بعد و ما قبل آيه، به طورى که اصلا مخالف قرآن و سنت و عقل نباشد.
نزد جمعى تفسير، علمى است که در آن بحث شود از کلام منزل الهى، به صورت اعجاز، از جهت دلالت بر مراد حق تعالى؛ و تأويل؛ گردانيدن کلام از معناى ظاهر، به معنى که مخفى‌تر باشد.
تنبيه: در تأويل آيات شريفه، هيچکس را حق تصرف نيست، زيرا آيه شريفه اختصاص داده دانستن تأويل قرآن را به خدا و راسخين در علم، که مراد ائمه معصومين باشند به صريح احاديث خاصه و عامه:
اما خاصه: در «تفسير قمى» و «مبانى» و «صافى» و «نور الثقلين» و «مجمع» و «برهان» از حضرت باقر عليه السّلام فرمود: بدرستى که رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم افضل راسخان در علم است، بتحقيق دانا بود به تمام آنچه خداوند بر او نازل فرمود از تنزيل و تأويل، و نبود خدا نازل فرمايد بر آن حضرت چيزى را که عالم نگرداند تأويلش را، و اوصياى بعد از او مى‌دانند آن را تماما. «1» و نيز «تفسير عياشى» و «مبانى» و «صافى» و غيره از حضرت صادق عليه السّلام که فرمود: نحن الرّاسخون فى العلم و نحن نعلم تأويله: «2» مائيم راسخون در علم، و ما مى‌دانيم تأويل قرآن را.
اما عامه: احمد بن حنبل در «مسند» خود و نسائى در «مناقب» و بغوى در «شرح السنه» به اساتيد خود از ابو سعيد خدرى روايت نموده که فرمود رسول خدا: «بتحقيق از شما صحابه کسى هست که مقاتله نمايد بر تأويل قرآن، چنانچه مقاتله نمودم بر تنزيل آن. پس ابو بکر گفت: منم. حضرت فرمود: نه!
«1» تفسير صافى، جلد اوّل، صفحه 318- تفسير قمى، جلد اوّل، صفحه 96- اصول کافى، جلد اوّل، کتاب الحجّة، صفحه 213، حديث دوّم
«2» اصول کافى، جلد اوّل، صفحه 213، حديث اوّل
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 20
عمر گفت: منم؟ فرمود: نه! و لکن او خاصف نعل باشد.» و او حضرت على عليه السّلام بود که وصله و پينه مى‌کرد نعلين رسول را.
و نيز جمله مفسرين و محدثين، و سيوطى و ابن حجر در «صواعق» روايت نموده که قسم ياد نمود على عليه السّلام به خداى تعالى که: نازل نشد آيه‌اى مگر آنکه مى‌دانم در چه چيز نازل شده و کجا نازل شده و در شأن که نازل شده، و خداى تعالى عطا فرموده مرا قلبى آگاه و لسانى گويا.
و محلّ تعجب است از کسانى که بعض صحابه و علماى اسلام و اهل کتاب را که مسلمان شدند و ابن عباس و مجاهد و امثال آنها را راسخين در علم شمارند؛ لکن حضرت امير المؤمنين على عليه السّلام و ائمه معصومين را- که نصوص احاديث مشهوره در باره ايشان وارد شده که خزّان علم الهى هستند- ايشان را در «راسخين در علم» دانستن، تأمل دارند! يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ: مى‌گويند راسخين در علم که ما ايمان آورديم و تصديق کننده‌ايم به متشابه قرآن، کُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا: تمام محکمات و متشابهات و غير آن، از جانب پروردگار ما است و اقرار داريم به تمام قرآن. وَ ما يَذَّکَّرُ إِلَّا أُولُوا الْأَلْبابِ: و متذکر نشوند و پند نگيرند مگر صاحبان عقول صافيه خالصه از اختلال و اعوجاج. اين مدح راسخان است به جودت ذهن و حسن نظر، و اشاره به آنچه مستعد شده براى اهتداء.
تنبيه: آيه شريفه آگاهى است متدينين و مؤمنين را که تأسى نموده در تسليم و ايمان خود به راسخين در علم، و پيروى آنان نموده در معتقدات خود، و به هيچ گونه اظهار رأيى نکنند.