تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
رَبَّنا لا تُزِغْ قُلُوبَنا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنا وَ هَبْ لَنا مِنْ لَدُنْکَ رَحْمَةً إِنَّکَ أَنْتَ الْوَهَّابُ «8»
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 21
بعد از آن، گفتار راسخين در علم را فرمايد که آنانکه خود را به زيور علم و عمل بياراسته، در مقام دعا گويند:
رَبَّنا لا تُزِغْ قُلُوبَنا: پروردگارا، مايل مساز به واگذاشتن دلهاى ما را از دين حق بسوى پيروى باطل، بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنا: بعد از آنکه هدايت فرمودى ما را به ارشاد و تکميل عقل و حواس و ارسال رسل و انزال کتب.
مقدمه: چون در قرآن مجيد لفظ «ازاغه» وارد شده، بعضى موارد آن محکم و بعضى متشابه باشد و بنابر حديث سابق، بايد متشابه را به محکم رد کرد. و «سيد رضى» در تفسير خود نيز همين قسمت را بيان فرمايد که: اين آيه از متشابهات است، زيرا به ظاهر آن لازم آيد خداى تعالى گمراه و منحرف سازد بندگان را از ايمان، و حال آنکه به دلائل محکمه متقنه ثابت شده تنزّه ذات سبحانى از آن؛ زيرا قبيح و نقض غرض، و صدور آن از خداى تعالى محال است. و نيز چگونه منحرف سازد و حال آنکه ارشاد و دعوت و امر به ايمان و نهى از کفر و ضلالت فرموده. پس واجب آيد به حکم عقل که ما را گمراه ننمايد از آنچه امر فرموده. بنابراين معنى آيه شريفه را از آيه ديگر اقتباس کنيم، چنانچه فرمايد: فَلَمَّا زاغُوا أَزاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ، صحت کلام منوط است به اينکه زيغ اول، غير دوم باشد و الا لغو و بى‌فايده خواهد بود. پس اول منسوب به قوم، و دوم منسوب به خدا و بايد فعلى باشد مناسب هر يک. اما نسبت به قوم، ميل کردن است از ايمان به کفر و از حق به باطل به سوء اختيار خود. اما نسبت به خداى تعالى، ميل دادن است بر سبيل جزاء. و شک نيست که اول، ناشايسته و معصيت؛ و دوم، شايسته و عقوبت باشد.
تبصره: بعد از تحقق اين مقدمه، آيه شريفه به يکى از وجوه تفسير شود:
1- ثابت بدار ما را به الطاف خود و زياد فرما ما را از عصمت و توفيق خود، تا منحرف نشويم از حق بعد از آنکه هدايت فرمودى ما را، تا آنکه باشيم ما از منحرف شدگان.
2- پروردگارا بعد از آنکه ما را به الطاف خود هدايت فرمودى به ايمان، و
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 22
به مدد و توفيق و تسهيل سبيل و بيان و نصب ادلّه و ازاحه علت، ما را بر دين حق و صراط قويم مستقيم گردانيدى، آن را از ما سلب مفرما تا از نهج حق منحرف نشويم و به جهت دوام الطافى که قلوب ما مستقيم است، از نهج حق به باطل ميل نکنيم.
3- ابو الحسن قاضى القضاة گويد: هر که سؤال نمايد از پروردگار و بجا نياورد به اوامرى را، البته دلالت ندارد مسئلت او بر صدور آن فعل از حق تعالى؛ پس معنى آيه آنکه: شديد مفرما محنت تکليف را که مؤدى شود به انحراف قلوب ما، بعد از هدايت.
4- مراد آنکه پروردگارا منحرف مساز قلوب ما را از ثواب و رحمت خود که به ايمان و شرح صدر حاصل گردد، به ضدّ آن از عقاب و نقمت که به سبب کفر و ضيق صدر استحقاق يابد.
تتمه: چون طبع انسانى مايل به شهوات و لذات است و غالبا طاعت و عبادت حق، ناملايم طبع باشد و نفس امّاره و شياطين انسى و جنى وسوسه نمايند، و ممکن است شخص را بتدريج از هدايت و صراط مستقيم منحرف سازند، بنابراين لازم است استمداد از حضرت احديّت در ثبات و استقامت و حفظ از ضلالت و غوايت.
«عياشى» از حضرت صادق عليه السّلام روايت نموده فرمود: زياد کنيد گفتن رَبَّنا لا تُزِغْ قُلُوبَنا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنا (الخ) را، و مأمون نشويد از زيغ و ميل قلب به باطل «1».
وَ هَبْ لَنا مِنْ لَدُنْکَ رَحْمَةً: و بخشش فرما ما را از جانب خود، لطفى که به واسطه آن مرتبه زلفى و درجه عليا را نزد تو حاصل نموده، به رستگارى و نيکبختى خوشوقت گرديم و توفيقى بر ثبات و استقامت در دين که محض رحمت و رحمت محض است. تا از تشکيکات و شبهات مستخلص شده بر
«1» تفسير عيّاشى، جلد اوّل، صفحه 164، حديث 9- تفسير صافى، جلد اوّل، صفحه 320
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 23
صراط مستقيم راسخ و ثابت شويم که به هيچوجه شائبه انحراف به آن راه نيابد، زيرا ثبات در ايمان نيست مگر به لطف و عنايت تو. إِنَّکَ أَنْتَ الْوَهَّابُ:
بدرستى که ذات يگانه تو عطا کننده هر درخواست مى‌باشد.
تتمه دعاى راسخان بدرگاه حضرت منان را فرمايد: