تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
فاطِرُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْواجاً وَ مِنَ الْأَنْعامِ أَزْواجاً يَذْرَؤُکُمْ فِيهِ لَيْسَ کَمِثْلِهِ شَيْ‌ءٌ وَ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ «11» لَهُ مَقالِيدُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَ يَقْدِرُ إِنَّهُ بِکُلِّ شَيْ‌ءٍ عَلِيمٌ «12» شَرَعَ لَکُمْ مِنَ الدِّينِ ما وَصَّى بِهِ نُوحاً وَ الَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْکَ وَ ما وَصَّيْنا بِهِ إِبْراهِيمَ وَ مُوسى وَ عِيسى أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ وَ لا تَتَفَرَّقُوا فِيهِ کَبُرَ عَلَى الْمُشْرِکِينَ ما تَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ اللَّهُ يَجْتَبِي إِلَيْهِ مَنْ يَشاءُ وَ يَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ يُنِيبُ «13» وَ ما تَفَرَّقُوا إِلاَّ مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْياً بَيْنَهُمْ وَ لَوْ لا کَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّکَ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ وَ إِنَّ الَّذِينَ أُورِثُوا الْکِتابَ مِنْ بَعْدِهِمْ لَفِي شَکٍّ مِنْهُ مُرِيبٍ «14» فَلِذلِکَ فَادْعُ وَ اسْتَقِمْ کَما أُمِرْتَ وَ لا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ وَ قُلْ آمَنْتُ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنْ کِتابٍ وَ أُمِرْتُ لِأَعْدِلَ بَيْنَکُمُ اللَّهُ رَبُّنا وَ رَبُّکُمْ لَنا أَعْمالُنا وَ لَکُمْ أَعْمالُکُمْ لا حُجَّةَ بَيْنَنا وَ بَيْنَکُمُ اللَّهُ يَجْمَعُ بَيْنَنا وَ إِلَيْهِ الْمَصِيرُ «15»
ترجمه
پديد آورنده آسمانها و زمين قرار داد براى شما از خودهاتان جفتهائى و از چهار پايان جفتهائى خلق بسيارى ميگرداند شما را در آن نيست مانند او چيزى و او شنواى بينا است
مر او را است کليدهاى آسمانها و زمين گشاده
جلد 4 صفحه 572
ميگرداند روزى را براى هر که ميخواهد و تنگ ميگرداند همانا او بهمه چيز دانا است
بيان نمود براى شما از دين آنچه توصيه و سفارش کرد بآن نوح را و آنچه وحى کرديم بتو و آنچه توصيه کرديم بآن ابراهيم و موسى و عيسى را که بپا داريد دين را و متفرّق و پراکنده مشويد در آن گران است بر مشرکان آنچه ميخوانيد آنها را بسوى آن خدا اختيار و جلب ميکند بسوى خود هر که را ميخواهد و هدايت ميکند بسوى خود کسى را که بازگشت مينمايد
و متفرق نشدند مگر بعد از آنکه آمد نزدشان دانش براى نافرمانى و ستمى که بود ميانشان و اگر نبود تقديرى که سبقت گرفته بود از پروردگارت تا مدّتى نام برده شده هر آينه حکم کرده شده بود ميانشان و همانا آنانکه بميراث داده شدند کتابرا بعد از آنها هر آينه در شکّى هستند از آن موجب تحيّر
پس براى آن امر دعوت کن و ثابت باش آنچنانکه مأمور شدى و پيروى مکن خواهشهاى آنها را و بگو گرويدم بآنچه فرستاد خدا از کتاب و مأمور شدم که بعدالت رفتار کنم ميان شما خدا پروردگار ما و پروردگار شما است براى ما کارهاى ما و براى شما کارهاى شما است نيست خصومتى ميان ما و شما خدا جمع ميکند ميان ما و بسوى او است بازگشت.
تفسير
خداوند متعال در مقام اثبات استحقاق خود براى پرستش و ستايش و نفى آن از بتها استدلال فرموده است بخلق نمودن و نوپديد آوردن خود آسمانها و زمين را که مورد قبول اهل شرک و کفار مکه بوده و آنکه قرار داده است براى مردان زنانى از جنس آنها و نيز قرار داده براى شتر و گاو و گوسفند جفتهائى که خلق ميکند و منتشر مينمايد بندگان خود را در آن قرار دادن که جعل ذکور و اناث است در هر جنس و نيست مانند او در صفات ربوبيّت موجودى اگر کاف زائده باشد که مشهور است يا نيست مانند مانند او چيزى اگر فرض شود براى او مانندى چون اگر مانند او مانند نداشته باشد خودش بطريق اولى مانند ندارد که بعضى گفته‌اند براى مبالغه در نفى مثل اين تعبير شده ولى اظهر همان وجه اول است و او ميشنود تمام مسموعات را و مى‌بيند تمام مبصرات را و در دست او است کليدهاى گنج‌هاى آسمانها و زمين باران رحمتش از آسمان ميريزد و ارزاق بندگان از زمين مى‌رويد آفتاب و ماه و ساير کواکب هر يک بنوبه خودشان در تربيت
جلد 4 صفحه 573
اشجار و اثمار مدخليّت دارند و همه بفرمان اويند و او بر حسب مصلحت و قابليت وسعت ميدهد رزق هر کس را بخواهد و تنگ ميکند روزى او را و او بتمام مقتضيات توسعه و تضييق عالم و خبير است مبيّن و روشن نموده و آئين گذارى و تشريع فرموده از دين قويم و منهج مستقيم براى بندگان خود آنچه را وصيت نمود به تبعيّت از آن نوح پيغمبر عليه السّلام را و آنچنان شرع مطاعى را که وحى فرموده به پيغمبر آخر الزمان و آنچه را وصيت و سفارش فرموده به حضرت ابراهيم و موسى و عيسى عليهم السّلام که پيغمبران اولو العزم بودند آنکه برپا داريد شما پيغمبران قولا و عملا دين حق را که توحيد و نبوت و امامت و معاد باشد و متفرق نشويد بلکه متّحد باشيد در آنچه ذکر شد از اصول اديان حقّه که در تمام ازمنه ثابت و محقق بوده و قابل تغيير و تبديل نيست ولى بزرگ و گران آمد بطبع مشرکين دعوت تو بخداى يگانه و ترک بت‌پرستى و آنکه واجب باشد بر آنها اطاعت يکنفر از جنس خودشان با آنکه خدا اختيار ميکند و ميکشاند بسوى ترويج دين خود هر کس را که بخواهد و بداند که لايق منصب نبوت و خلعت امامت است و راه‌نمائى ميفرمايد بحق و حقيقت کسى را که رجوع نمايد و اقبال کند بحق در طلب حقيقت با نيت خالص و قلب پاک و متفرق نشدند و اختلاف ننمودند اهل شرک مکه در قبول دين اسلام مگر بعد از آنکه عارف و عالم شدند بمقام تو و صحّت کتابت و آنکه هر دو از جانب خدايند براى تجاوز از حق و تعدّى از حدّ و ظلم بخودشان و حسد بر تو و تعصّب در کيش باطل پدرانشان و ساير اغراض فاسده دنيوى بين خودشان از حبّ مال و جاه و عناد و لجاج و امثال اينها و اگر نبود آنکه خداوند مقدّر فرموده بود اجلهاى آنها را و مهلت داده بود آنان را براى تکميل شقاوت و استحقاقشان براى عذاب هر آينه هلاک مى‌فرمود آنها را و ممتاز مينمود حق را از باطل بنزول عذاب بعد از نزول کتاب اين حال مشرکين مکه و کفار قريش در صدر اسلام است ولى کسانيکه بعدا کتاب خدا و دين اسلام بر آنها عرضه شود از عوام ساير ملل و اديان که علماء آنها امر را بر آنان مشتبه نموده و خودشان کاملا باعجاز قرآن پى نبرده‌اند و تفکر و تأمل در آيات آن ننموده‌اند در شکى مستقرّ و موجب تشويش و تحيّرند از قرآن و حق بودن آن و دين اسلام پس براى پيشرفت
جلد 4 صفحه 574
اين مقصد بزرگ خود و انبياء عظام که اثبات توحيد و نفى شرک و رفع شک است دعوت کن و استقامت نما چنانچه مأمور شدى و پيروى منما از خواهش‌ها و توقّعات بيجاى اهل شرک و عناد و بگو من ايمان آوردم بتمام کتب سماوى و مأمور شدم بعدالت اجتماعى خداوند خالق و آمر و مربّى و نگهدار و نگهبان ما و شما است و پاداش اعمال ما و شما را ميدهد و ديگر جاى محاجّه و مخاصمه ميان ما و شما نيست چون همه دانستيد و يافتيد حق بودن دين و کتاب مرا خدا روز قيامت ما و شما را مجتمع مينمايد و حق را از باطل ممتاز ميفرمايد و مرجع همه حکم او است آنچه تا کنون ذکر شد بيانات مفسرين و مستفاد از ظاهر آيات شريفه بنظر حقير است ولى مفاد بعضى از روايات آنستکه مراد از مخاطبين در قول خداوند شرع لکم و در أن اقيموا آل محمد صلّى اللّه عليه و اله و سلّم ميباشند و مراد از دين اصول و فروع مهمّه اسلام و ولايت ائمه عليهم السلام است و آنچه گران است بر کسانى که با امير المؤمنين عليه السّلام غير او را شريک نمودند در خلافت پيغمبر صلى اللّه عليه و اله اختصاص ولايت بآن حضرت و اولاد اطهار او است و مجتبى و مهتدى باختيار و هدايت خدا ايشان و شيعيانشانند و کسانيکه متفرق شدند بعد از علم پيدا کردن براى تعدّى و تجاوز از حق وحد آنانند که حسد بردند بر تفضيل امير المؤمنين عليه السّلام بامر خدا و بآراء و اهواء خودشان مذهب اختيار کردند و کسانيکه در شک مريب هستند اتباع و پيروان آنانند که مخالفت امر پيغمبر را نمودند و امر بدعوت و استقامت راجع بفروع دين و ولايت امير المؤمنين عليه السّلام است و معلوم است که اينها معانى خفيّه است که از باطن قرآن ائمه اطهار کشف و بيان فرموده‌اند و اللّه تعالى اعلم.