تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ ما کانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُکَلِّمَهُ اللَّهُ إِلاَّ وَحْياً أَوْ مِنْ وَراءِ حِجابٍ أَوْ يُرْسِلَ رَسُولاً فَيُوحِيَ بِإِذْنِهِ ما يَشاءُ إِنَّهُ عَلِيٌّ حَکِيمٌ (51) وَ کَذلِکَ أَوْحَيْنا إِلَيْکَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا ما کُنْتَ تَدْرِي مَا الْکِتابُ وَ لا الْإِيمانُ وَ لکِنْ جَعَلْناهُ نُوراً نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشاءُ مِنْ عِبادِنا وَ إِنَّکَ لَتَهْدِي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (52) صِراطِ اللَّهِ الَّذِي لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ أَلا إِلَى اللَّهِ تَصِيرُ الْأُمُورُ (53)
ترجمه
و نبوده است براى انسانى آنکه سخن گويد با او خدا مگر بوحى يا از پس حجابى يا آنکه بفرستد فرستاده‌ئى را پس وحى کند باذن او آنچه ميخواهد همانا او بلند مرتبه درست کردار است
و همچنين وحى فرستاديم بسوى تو روحى را از امر خودمان نبودى که بدانى چيست کتاب و نه ايمان ولى قرار داديم آنرا نورى که هدايت ميکنيم بآن هر که را بخواهيم از بندگان خود و همانا تو هدايت ميکنى براه راست
راه خدائى که مرا ورا است آنچه در آسمانها و آنچه در زمين است آگاه باش که بسوى خدا بازميگردد کارها.
تفسير
خداوند متعال در مقام بيان عظمت خود ميفرمايد روا نبوده و نباشد براى فردى از افراد انسان که القاء فرمايد کلام خود را باو خداوند مگر بيکى از سه طريق که يکى از آنها وحى است که اصلا کلام آهسته است که به سرعت ادراک شود ولى غالبا در الهام که القاء معنى در قلب است بلکه در مطلق القاء اعمّ از لفظ و معنى استعمال ميشود که گفته‌اند زبور داود عليه السّلام از اين قبيل بوده ديگر از پس پرده است به اين معنى که مانند گوينده‌ئى که از پس پرده کلامش شنيده ميشود و خودش ديده نميشود خداوند با او سخن ميگويد و بايد گفت خداوند در محلّى ايجاد صوت ميفرمايد مانند تکلّم خداوند با حضرت موسى در کوه طور و با خاتم انبيا صلى اللّه عليه و اله در عرش سوّم ارسال رسول است خواه ملک باشد که نزد پيغمبرى آيد و پيام خدا را برساند مانند جبرئيل عليه السّلام که بر انبياء اولو العزم نازل ميشد که مفسّرين فرموده‌اند و خواه پيغمبر باشد که معارف حقّه و احکام لازمه را به يکى از طرق مذکوره از حق تلقّى نموده باشد و بخلق باذن خدا القاء نمايد که بنظر حقير از عبارت قمّى ره در اينمقام رسيده است با آنکه نقل ايشان خالى از اجمال نيست و بنابر اين مراد از بشر مطلق انسان است و اختصاص بانبياء ندارد و ظاهر مفسّرين اختصاص است و در هر حال اين اقسام تکلّم خدا با خلق براى
جلد 4 صفحه 591
آنستکه خداوند جسم نيست و مکان ندارد نميشود بمشافهه يا در پس پرده ظاهرى با کسى سخن گويد بلکه بايد از پس پرده غيب باشد و او برتر و بالاتر از آنست که ديده شود و با کسى مکالمه حضورى نمايد و بيرون از حکمت و مصلحت بکسى وحى و الهام فرمايد و همچنانکه ذکر شد از چگونگى تکلّم خدا با انبياء فرستاديم بسوى تو بوحى اى پيغمبر خاتم روح و روان جاويد قرآن مجيد را براى احياء قلوب مرده بفرمان خودمان نميدانستى تو قرآن چيست و ايمان بآن چگونه است ولى قرار داديم ما کتاب خود را روشنى و نوريکه هدايت مينمائيم بآن نور هر که را قابل باشد و بديده انصاف و دقت در آن نگرد و ايمان بآن آورد و عمل بر طبق آن نمايد ببهشت عنبر سرشت و تو هدايت ميکنى مردم را براه راست آن که دين اسلام است که آن راه حق است راه خداوندى که خالق و مالک و صاحب اختيار تمام موجودات آسمانى و زمينى است و بدانيد که بفرمان خدا است تمام امور موجودات در دنيا و آخرت و چيزى از تحت حکم و اراده او آنى بيرون نيست و هر کس را بپاداش اعمال خود ميرساند و بعضى روح را در آيه دوم بروح القدس تفسير نموده‌اند و بنابر اين ظاهرا مراد از من امرنا نزول او از عالم امر باشد که عالم مجرّدات است و در مجمع از صادقين عليهما السلام نقل نموده که روح فرشته‌اى است بزرگتر از جبرائيل و ميکائيل او با پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم بود و به آسمان نرفت و او در ما است و در کافى از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که آن مخلوقى از مخلوقات خدا است بزرگتر از جبرئيل و ميکائيل با پيغمبر ص بود باو خبر ميداد و کمک ميکرد و او با ائمه بعد از آنحضرت ميباشد و قريب باين معانى در روايات ديگرى هم ذکر شده است و در بعضى از روايات نور بامير المؤمنين عليه السّلام و صراط مستقيم بولايت آن حضرت تفسير شده و از بعضى روايات استفاده ميشود که صراط خدا و کسيکه اختيار ملک وجود از طرف حق باو محوّل شده على عليه السّلام است که پيغمبر صلى اللّه عليه و اله مردم را بسوى او هدايت ميفرمايد و اين مقامى است که فوق آن متصوّر نيست و الحمد للّه تعالى على نعمه و آلائه و الصلوة و السلام على خاتم انبيائه و سيّد اوصيائه و اولادهما اوليائه و اصفيائه و ثواب قرائت اين سوره بقدرى است که نميشود بيان نمود.
جلد 4 صفحه 592