تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ ما کانَ لَهُمْ مِنْ أَوْلِياءَ يَنْصُرُونَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَ مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ سَبِيلٍ (46) اسْتَجِيبُوا لِرَبِّکُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ ما لَکُمْ مِنْ مَلْجَإٍ يَوْمَئِذٍ وَ ما لَکُمْ مِنْ نَکِيرٍ (47) فَإِنْ أَعْرَضُوا فَما أَرْسَلْناکَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً إِنْ عَلَيْکَ إِلاَّ الْبَلاغُ وَ إِنَّا إِذا أَذَقْنَا الْإِنْسانَ مِنَّا رَحْمَةً فَرِحَ بِها وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ فَإِنَّ الْإِنْسانَ کَفُورٌ (48) لِلَّهِ مُلْکُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ يَخْلُقُ ما يَشاءُ يَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ إِناثاً وَ يَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ الذُّکُورَ (49) أَوْ يُزَوِّجُهُمْ ذُکْراناً وَ إِناثاً وَ يَجْعَلُ مَنْ يَشاءُ عَقِيماً إِنَّهُ عَلِيمٌ قَدِيرٌ (50)
ترجمه
و نباشد براى آنها دوستانى که يارى کنند ايشانرا جز خدا و هر که را گمراه کند خدا پس نباشد براى او هيچ راهى
اجابت کنيد پروردگارتان را پيش از آنکه بيايد روز که نباشد باز گردانيدنى براى آن از خدا نيست براى شما هيچ پناهى در چنين روزى و نباشد براى شما هيچ انکارى
پس اگر روى گرداندند پس نفرستاديم ترا بر آنها نگهبان نيست بر تو جز رسانيدن و همانا ما چون بچشانيم انسانرا از خودمان رحمتى شاد ميشود بآن و اگر برسد آنها را بدى بسبب آنچه پيش فرستاد دستهاشان پس همانا انسان سخت ناسپاس است
مر خدا را است پادشاهى آسمان و زمين مى‌آفريند آنچه را ميخواهد ميبخشد به هر که بخواهد دختران و ميبخشد به هر که بخواهد پسران
يا جمع ميکند براى آنها پسران و دختران را و ميگرداند هر که را ميخواهد بى‌فرزند همانا او داناى توانا است.
تفسير
خداوند متعال متعرّض حال ستمکاران سابق الذکر شده که آنها يارانى ندارند نه از جنس معبودهاى باطل و نه از سنخ رؤساء جاهل که در دنيا عبادت و اطاعت آنها را مينمودند که بتوانند با آنها يارى نمايند در آخرت و عذاب خدا را از آنها دفع کنند و کسيکه خدا با او يارى ننمايد و بحال ضلالت و گمراهى او را واگذار فرمايد راهى بسعادت و طريقى بجنّت براى او نيست و نخواهد بود و بعدا خطاب ببندگان فرموده آنها را امر باجابت دعوت پيغمبر باسلام مينمايد پيش از روز که تقديم و تأخيرى در آنروز بحکم خدا روى نميدهد و تخلّف در آنروز از حکم خدا نميتوان نمود و رجوع و بازگرداندنى در آنروز بحکم خدا براى کسى بدنيا نيست که آن روز قيامت است و مردم ملجأ و پناهى در مقابل اراده الهيه ندارند و نميتوانند اشکال و اعتراضى بحکم خدا
جلد 4 صفحه 589
کنند و تغيير و تبديلى در آن دهند يا انکار نمايند عمليّات خودشان را در دنيا چون در نامه اعمالشان ثبت است و جوارحشان بر آنها شهادت ميدهند و پس از اين خداوند خطاب به پيغمبر خود فرموده ميفرمايد پس اگر آنها اعراض نمودند و رو گردان شدند از اجابت دعوت و اطاعت احکام خدا مسئوليّتى براى تو نيست و نبايد از اين باب کدورتى در خاطرت راه يابد چون ما تو را حافظ و نگهبان و نگهدار آنها مانند چوپان که نگهدار گوسفندان از تفرّق است قرار نداديم و باين منظور نفرستاديم بر آنها بر عهده تو نيست جز ابلاغ پيام ما بطورى که بفهمند تکليف خودشان را براى اتمام حجّت و تکميل لطف و رحمت ولى انسان وقتى مشمول رحمت و نعمت الهى گشت مسرور و مغمور در آن ميگردد و از ياد خدا طبعا غافل ميشود و اگر بلا و محنت و ضرر و زحمت باو رسد با آنکه مستند بأعمال بد خود او است کفران نعمت و شکايت از مصيبت ميکند و چون رحمت و نعمت از خدا هميشگى و بلا و محنت اتفاقى است شرطيّه اولى مصدّر به اذا و ثانيه به ان شده است و چون تمام اختيارات و تصرفات در مملکت وجود با ذات اقدس واجب الوجود است که مالک حقيقى و صاحب اختيار واقعى است نعمت و بلا را بموقع و محلّ قسمت ميکند و هر چه بخواهد خلق ميفرمايد و هر چه نخواهد نميفرمايد بهر کس بخواهد فقط دختر ميدهد و بهر که بخواهد فقط پسر ميدهد و بهر که بخواهد هم دختر ميدهد هم پسر و هر که را بخواهد هيچ ندهد نميدهد و تمام اين امور بمقتضاى حکمت و مصلحت است چون خداوند عالم بضمائر بندگان و سرائر و خفاياى امور ايشان است و خير و صلاح آنها را ميداند و ميخواهد و ميتواند بآنها ايصال فرمايد و ميفرمايد و جاى چون و چرا در کار خداوند رحيم حکيم عليم قدير نيست و اينکه بدوا ذکر اناث مقدّم بر ذکور شده ظاهرا براى دلخوشى پدران و مادران دختردار است باين تقديم در مقام ذکر مواهب و نعم و رعايت سجع و تأخير اخير بمراعات واقع و تعديل در تعبير است و اينکه از جمع بين آن دو بتزويج تعبير شده ظاهرا براى آنستکه آنها دو صنفند که هر جا جمع شوند جفت يکديگر ميباشند و اين قبيل تعبيرات در کلام عرب معمول است چنانچه در فارسى هم ميگويند خوب و بد را با هم جفت کرده ميفروشند.
جلد 4 صفحه 590