تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
حم «1» وَ الْکِتابِ الْمُبِينِ «2» إِنَّا جَعَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ «3» وَ إِنَّهُ فِي أُمِّ الْکِتابِ لَدَيْنا لَعَلِيٌّ حَکِيمٌ «4»
أَ فَنَضْرِبُ عَنْکُمُ الذِّکْرَ صَفْحاً أَنْ کُنْتُمْ قَوْماً مُسْرِفِينَ «5»
ترجمه
سوگند بکتاب واضح روشن
همانا ما قرار داديم آنرا قرآنى عربى باشد که شما بعقل دريابيد
و همانا آن در اصل کتاب نزد ما هر آينه بلند مرتبه‌ايست داراى حکمت
آيا پس برداريم از ميان شما موجب تذکّر را از باب اعراض براى آنکه بوديد گروهى مسرف و از حد تجاوز کننده.
تفسير
خداوند متعال قسم ياد فرموده است بقرآن مبيّن حلال و حرام به بيان روشن تام و تمام که ما آنرا قرآن عربى فصيح قرار داديم براى آنکه شما جماعت عرب تعقّل و تفکّر در الفاظ و معانى آن نموده بحقايق آن آشنا شويد و تصديق کنيد که آن حقّ و صدق و از جانب خدا است و همانا آن قرآن در اصل کتب سماوى که لوح محفوظ نزد ما است برتر و بالاتر از تمام کتب آسمانى است چون معجزه باقيه و جامع تمام حقائق و ناسخ تمام کتب و احکامش تا قيامت باقى و برقرار است و مطالبش محکم و متين و بر وفق حکمت و مصلحت تامّه عامّه است و گفته‌اند لوح محفوظ کتاب جامعى است که تمام کتب سماويّه از روى آن استنساخ ميشود و تمام امور تا روز قيامت بر وفق آن مرتّب ميگردد اين خلاصه بيانات مفسّرين است که حقير بتبع ايشان ذکر نموده و ترجمه را مبنى بر آن قرار دادم ولى در معانى از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که امير المؤمنين عليه السّلام است که در امّ الکتاب يعنى سوره فاتحه است چون در آن سوره مکتوب است قول خداوند
جلد 4 صفحه 593
اهدنا الصّراط المستقيم و آن امير المؤمنين عليه السّلام و معرفت او است و اين معنى را قمّى ره نيز از آنحضرت مکرّر نقل فرموده و در چند روايت ديگر که در برهان منقول است تصريح شده که مراد از علىّ حکيم در اين آيه امير المؤمنين عليه السّلام است و اينها همه مثبت نظريّه حقير است که مفصّلا در اواخر سوره فاتحة الکتاب بيان نمودم با آنکه آنوقت باين احاديث واقف نبودم و نيز مؤيّد اين معنى است آنچه در مجمع اذعان بآن نموده که علىّ حکيم دو صفت از صفات شخص زنده است و بر قرآن اطلاق نميشود مگر بر سبيل توسّع يعنى مجاز و بنابر اين به نظر حقير ظاهر آيه شريفه خصوصا بملاحظه اخبار مستفيضه از ائمه اطهار آنستکه همانا آن قرآن که صراط مستقيم است در سوره امّ الکتاب که از اسماء سوره حمد است نزد ما يعنى در عالم بالا بوجود جمعى نورانى خود هر آينه على بن ابى طالب عليه السّلام است که بر طبق حکمت و مصلحت حکم فرمائى بفرمان الهى مينمايد و اينمعنى که حکم فرمائى آنحضرت در تمام عوالم وجود بامر حق باشد براى مرحوم حجّة الاسلام و المسلمين آقا ميرزا سيد حسين رضوى قمّى قدّس سرّه که از اعاظم علماء و اکابر اتقياء عصر حاضر بود در ضمن رؤياء عجيبى کشف شده بود و مکرّر نقل ميفرمودند و در روايات هم ذکر شده چنانچه در ذيل سوره سابقه اشاره بآن شد اين در صورتى است که ضمير در انّه راجع بقرآن باشد اما اگر ضمير شأن باشد معنى اوضح و اسهل است و بتقريبى که در اواخر سوره فاتحه ذکر شد دلالت بر مقام ولايت آنحضرت دارد با تصريح باسم شريف که مطلوب در محاجّه با اعداء دين است و بعدا خداوند روى سخن را معطوف بکفّار عرب فرموده ميفرمايد آيا پس سزاوار است که ما شما را بحال خود واگذاريم و موجبات تذکر را از قرآن و پيغمبر و امام بکلّى از ميان شما برداريم و دور نمائيم براى آنکه شما مردم متجاوز از حدّ و قدر خودتانيد اين از رحمت رحمانيّه ما دور است که از هدايت و ارشاد شما صرف نظر نمائيم و ان کنتم بکسر همزه نيز قرائت شده و بنابر اين بيرون آوردن معلوم است بصورت مشکوک براى نادان شمردن آنها و شرطى است که جزاء آن قبلا ذکر شده است.
جلد 4 صفحه 594