اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ کَذلِک‌َ أَوحَينا إِلَيک‌َ رُوحاً مِن أَمرِنا ما کُنت‌َ تَدرِي مَا الکِتاب‌ُ وَ لا الإِيمان‌ُ وَ لکِن جَعَلناه‌ُ نُوراً نَهدِي بِه‌ِ مَن نَشاءُ مِن عِبادِنا وَ إِنَّک‌َ لَتَهدِي إِلي صِراطٍ مُستَقِيم‌ٍ (52)
و همين نحو ما وحي فرموديم قرآن مجيد را بسوي تو روح را بامر پروردگار نبودي بداني چيست کتاب و چيست ايمان و لکن قرار داديم قرآن مجيد را. نوري که هدايت ميکنيم به آن نور که قرآن باشد هر کس را که بخواهيم از بندگان خود و محققا شما هر آينه هدايت ميکني بسوي صراط مستقيم اينکه آيه شريفه از مشکلات آيات است و مفسرين هم در حيص و بيص افتاده‌اند و ظواهر آيه با قواعدي که در دست ما است از آيات و اخبار سازش ندارد چنانچه مکرر ذکر شده در مراتب نزول قرآن که اول مرتبه نزولش بر نور مقدس نبي (ص) بود در عالم انوار و آيه شريفه وَ لا تَعجَل بِالقُرآن‌ِ مِن قَبل‌ِ أَن يُقضي إِلَيک‌َ وَحيُه‌ُ- طه آيه 113- دلالت بر اينموضوع دارد که قبل از وحي ميدانست قرآن را و اينکه فرمود
کنت نبيا و الادم بين الماء و الطين
و اينکه قبل البعثة بدين خود بود و تابع انبياء سلف نبود و اينکه با جمله (ما کُنت‌َ تَدرِي مَا الکِتاب‌ُ وَ لَا الإِيمان‌ُ) سازش ندارد و در اخبار ائمه بياني از اينکه جهت نشده و از آن طرف وسيله دست عامه ميشود که ميگويند العياذ پيغمبر قبل البعثة مشرک بوده يا تابع دين مسيح يا دين ابراهيم بوده و ما ناچاريم قبلا بمقدمه‌اي تذکري بدهيم سپس شروع به تفسير کنيم و آن اينست مکرر گفته شده که در اخبار داريم که اول چيزي که خداوند خلق فرمود نور مقدس پيغمبر اکرم بود چنانچه از خود حضرت است که ميفرمايد
(اول ما خلق اللّه نوري)
سپس خدا دوازده حجاب آفريد و اينکه نور را در آن دوازده حجاب سير داد و در هر حجابي
جلد 15 - صفحه 514
ذکري داشت در حجاب اول دوازده هزار سال در حجاب دوّم يازده هزار سال و هکذا در ساير حجب تا حجاب دوازدهم هزار سال، و اسامي حجابها را ذکر فرموده حجاب الرفعه حجاب النبوه حجاب الشفاعه و هکذا سپس عرش را آفريد و اينکه نور را در عرش قرار داد هفت هزار سال تا خداوند آدم را خلق فرمود و در صلب آدم قرار داد و سير داد در اصلاب طاهره و ارحام مطهره و نيز از آن حضرت است که فرمود
(کنت نبيا و الادم بين الماء و الطين)
و از آن حضرت است که فرمود
(آدم و من دونه تحت لوائي يوم القيمة)
و اخباري که اشباه اينکه خاندان در عرش بود و آدم بتعليم جبرئيل خدا را به آنها قسم داد توبه او قبول شد و از اينکه نوع اخبار بسيار داريم مراجعه کنيد بمجلد ششم بحار و ساير کتب اخبار در بيان فضائل آن حضرت بناء علي هذا مي‌گوييم:
وَ کَذلِک‌َ أَوحَينا إِلَيک‌َ يعني همين نحوي که بوحي بوده يا از وراء حجاب يا ارسال رسول وحي فرستاديم بسوي تو.
رُوحاً مِن أَمرِنا جبرئيل بوده يا ملک ديگري که اعظم ملائکه است چنانچه در اخبار است که همين روح براي ما ائمه هم هست تا اينجا کلام تمام شد که مجرد تشبيه بود که همين نحوي که با انبياء سلف بود طريق تکلم الهي با شما هم هست و جمله: (ما کُنت‌َ تَدرِي مَا الکِتاب‌ُ وَ لَا الإِيمان‌ُ) جمله مستقله است دلالت ندارد که قبل از ارسال ملک نمي‌دانستي «ما کنت» فعل ماضي است ممکن است مراد در همان موقع که نور مقدس تو را آفريدم خالي از هر گونه کمالي بودي چون ممکن از خود هيچ ندارد هر چه دارد به افاضه حق است (الممکن في حد ذاته ان يکون ليس و له من علته ان يکون
جلد 15 - صفحه 515
ايس) ولي قابليت افاضه جميع کمالات را داشت خداوند در همان عالم نورانيت جميع کمالات را بوجود مقدس او افاضه فرموده قبل از افاضه او هيچ نداشت چنانچه در اخبار داريم که فرمود
(سبحنا و سبحت الملائکة و هللنا و هللت الملائکة- الحديث).
وَ لکِن جَعَلناه‌ُ نُوراً نَهدِي بِه‌ِ مَن نَشاءُ مِن عِبادِنا ظاهرا مرجع ضمير جعلناه قرآن است که ميفرمايد إِن‌َّ هذَا القُرآن‌َ يَهدِي لِلَّتِي هِي‌َ أَقوَم‌ُ- اسراء آيه 9- و مراد من نشاء کساني هستند که قابل هدايت باشند که قساوت قلوب آنها را نگرفته باشد و کبر و نخوت و هواي نفساني چشم قلب آنها را کور نکرده باشد و گوش قلب آنها باز باشد البته حجج الهيّه و آيات بينات در آنها اثر ميگذارد و نور ايمان تابش ميکند و به شرف اسلام مشرّف ميشوند و به اينکه آيات قرآني هدايت ميشوند.
وَ إِنَّک‌َ لَتَهدِي إِلي صِراطٍ مُستَقِيم‌ٍ صراط مستقيم صراطي است که هيچ گونه اعوجاجي در آن نباشد نه از طرف افراط و نه از طرف تفريط چه در عقائد باشد که نه غلوّ کنند در حق انبياء مثل نصاري در حق مسيح و يهود در حق عزير و نه بدعتي در دين گذارند و نه گرفتار شبهات سوفسطائيه شده باشند و نه در طرف تفريط که ضروريات دين را منکر شوند و نسبت بمعرفت الهيّه و شئونات انبياء و ائمه هدي و خصوصيات معاد کوتاهي کنند و چه در اخلاق و حد افراطش کبر و نخوت و عجب و اسراف و تبذير و تضييع مال و غير اينها و چه در حدّ تفريط ذلت و خفت و يأس من روح اللّه و قنوط و بخل و چه در امور دنيويه نه غرق دنيا و نه
جلد 15 - صفحه 516
ترک دنيا بالکليه و هکذا و بالجمله حد وسط نه زياد روي و نه کوتاهي که دين مقدس اسلام حاوي تمام اينهاست و از آن صراط مستقيم.