تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
سَيَقُولُ لَکَ الْمُخَلَّفُونَ مِنَ الْأَعْرابِ شَغَلَتْنا أَمْوالُنا وَ أَهْلُونا فَاسْتَغْفِرْ لَنا يَقُولُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ ما لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ قُلْ فَمَنْ يَمْلِکُ لَکُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً إِنْ أَرادَ بِکُمْ ضَرًّا أَوْ أَرادَ بِکُمْ نَفْعاً بَلْ کانَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً «11»
سَيَقُولُ لَکَ: زود باشد بگويند تو را، الْمُخَلَّفُونَ مِنَ الْأَعْرابِ: بازپس ماندگان از اعراب باديه نشين، يعنى قبايل مذکوره زبان اعتذار گشوده گويند:
شَغَلَتْنا أَمْوالُنا وَ أَهْلُونا: مشغول ساخت ما را از موافقت با تو مالهاى ما و زنان و فرزندان ما، چه هيچکس نبود که قائم مقام ما شود به حفظ مال و سرپرستى عيال و اولاد ما قيام نمايد، از اين جهت از خدمت تو محروم مانديم. چون تخلف ما به سبب اعتذار بود نه بر وجه اختيار، فَاسْتَغْفِرْ لَنا: پس طلب آمرزش نما براى ما از اين تخلف.
حق تعالى از درونه آنها خبردار فرمود که: يَقُولُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ: مى‌گويند اين متخلفان به زبانهاى خود، ما لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ: آنچه نيست در دلهاى ايشان، يعنى اين اعتذار ايشان زبانى است و طلب استغفار از ايشان نيز از روى حقيقت نيست بلکه به جهت شک و ضعف عقيده به امر سبحانى است، چون حال بر اين منوال است پس آنچه اعتذار گويند نفاق و دروغ باشد. قُلْ فَمَنْ يَمْلِکُ لَکُمْ: بگو اى پيغمبر در جواب عذر آنها، پس کيست که مالک شود از براى شما و تواند که رفع کند، مِنَ اللَّهِ شَيْئاً: از مشيت خدا چيزى را، إِنْ أَرادَ بِکُمْ ضَرًّا: اگر اراده نمايد خدا به شما ضررى که عقوبت آخرت است يا قتل و خلل در مال و اولاد، أَوْ أَرادَ بِکُمْ نَفْعاً: يا اگر خواهد به شما نفعى را که ثواب است به موافقت، يا ظفر و نصرت و محافظت اموال و اهالى. حاصل آنکه
جلد 12 - صفحه 152
اگر خدا اراده نفع يا ضرر داشته باشد به شما، هيچکس قادر نخواهد بود در دفع آن از شما، پس آمدن شما با من باعث ضرر نمى‌شود و عدم آن موجب نفع شما نمى‌گردد، بنابراين عذر بى‌موقع فائده به شما نخواهد داشت. بَلْ کانَ اللَّهُ:
بلکه هست خدا، بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً: به آنچه مى‌کنيد آگاه، يعنى مى‌داند که قصد شما از تخلف نه به جهت مشغول اموال و اهالى است،