تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
ذلِکَ بِأَنَّ اللَّهَ مَوْلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَ أَنَّ الْکافِرِينَ لا مَوْلى لَهُمْ «11» إِنَّ اللَّهَ يُدْخِلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ وَ الَّذِينَ کَفَرُوا يَتَمَتَّعُونَ وَ يَأْکُلُونَ کَما تَأْکُلُ الْأَنْعامُ وَ النَّارُ مَثْوىً لَهُمْ «12» وَ کَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ هِيَ أَشَدُّ قُوَّةً مِنْ قَرْيَتِکَ الَّتِي أَخْرَجَتْکَ أَهْلَکْناهُمْ فَلا ناصِرَ لَهُمْ «13» أَ فَمَنْ کانَ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ کَمَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ وَ اتَّبَعُوا أَهْواءَهُمْ «14» مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ فِيها أَنْهارٌ مِنْ ماءٍ غَيْرِ آسِنٍ وَ أَنْهارٌ مِنْ لَبَنٍ لَمْ يَتَغَيَّرْ طَعْمُهُ وَ أَنْهارٌ مِنْ خَمْرٍ لَذَّةٍ لِلشَّارِبِينَ وَ أَنْهارٌ مِنْ عَسَلٍ مُصَفًّى وَ لَهُمْ فِيها مِنْ کُلِّ الثَّمَراتِ وَ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ کَمَنْ هُوَ خالِدٌ فِي النَّارِ وَ سُقُوا ماءً حَمِيماً فَقَطَّعَ أَمْعاءَهُمْ «15»
جلد 5 صفحه 6
ترجمه
اين براى آنست که خدا ياور آنان است که ايمان آوردند و بدرستى که کافران نيست ياورى براى آنها
همانا خدا داخل ميکند آنانرا که ايمان آوردند و کردند کارهاى شايسته در بهشت‌هائى که روان است از زير آنها نهرها و آنانکه کافر شدند بهره بردارى ميکنند و ميخورند همچنانکه ميخورند چهار پايان و آتش جايگاه آنها است
و چه بسيار بلدى که آن شديدتر بود در قوّت از بلد تو که بيرون کردند تو را هلاک کرديمشان پس نبود ياورى براى آنها
آيا پس کسيکه باشد بر حجّتى از پروردگارش مانند کسى است که آراسته شده باشد براى او بدى کردارش و پيروى کرده باشند خواهشهاى خود را.
مثل اهل بهشتى که وعده داده شدند پرهيزکاران که در آنست نهرهائى از آب تغيير ناپذير و نهرهائى از شير که تغيير نکرده طعمش و نهرهائى از شرابى که لذّت است براى آشامندگان و نهرهائى از عسل صاف خالص و براى ايشان است در آن از همه ميوه‌ها و آمرزشى از پروردگارشان آيا مانند کسى است که او جاودانى است در آتش و آشامانيده شوند آبى جوشان پس پاره پاره کند روده‌هاشان را.
تفسير
اين سعادت و کاميابى و نعمت بى‌پايان که نصيب اهل ايمان شده و ميشود و اين انحطاط و نگونسارى و عذابهاى گوناگون که بکفّار ميرسد و در آيات سابقه اشاره بآنها شده بود براى آنستکه خداوند يار و ياور اهل ايمان است و کفّار يار و ياورى که بتواند در مقابل اراده الهيّه با آنها کمک نمايد ندارند و اين منافات ندارد با آنکه خدا فرموده و ردّوا الى اللّه مولاهم الحقّ چون آنجا مولى بمعناى مالک است و خداوند اهل عقائد حقّه و اعمال صالحه را روز قيامت داخل ميکند در بهشتى که جارى ميباشد از کنار درختان و زير قصور آن نهرهائيکه ذکر ميشود و کفّار در اين چند روزه دنيا بهره‌مند ميشوند از لذائذ و آب و علف آن مانند چهارپايان يعنى شتر و گاو و گوسفند که همّى جز خوردن و آشاميدن ندارند و جايگاه ابدى آنها آتش جهنّم است و چه بسيار از اهالى بلاديکه بمراتب
جلد 5 صفحه 7
اقوى از اهل مکّه بودند آنانکه موجبات بيرون رفتن پيغمبر اکرم را از وطن خود فراهم نمودند و آن اهالى را خدا هلاک و نابود فرمود بتفصيلى که در سور سابقه گذشت و کسى نتوانست با آنها يارى کند و عذاب خداوند را از آنها مرتفع نمايد آيا کسيکه از روى دليل و برهان معتقد بعقائد حقّه شده مانند کسى است که بوسوسه شيطان و هواى نفس امّاره بسوء کار بد خود را خوب پنداشته و متابعت دلخواه خود را نموده نه چنين است امير المؤمنين عليه السّلام و شيعيان او از آن قبيل و خلفاء جور و پيروان آنها از اين قبيلند آيا ميشود حال شگفت‌آور کسانيکه در بهشت موعود الهى باهل تقوى جاى دارند که در آن نهرهاى متعدّدى از آب تغييرناپذير گوارا و شير تازه که طعمش برنگشته و شراب معطّر لذيذ بى‌ضرر و عسل صاف خالص بى‌گزند وجود دارد بعلاوه تمام ميوجات مبرّى از تمام عيوب و مشتمل بر تمام محسّنات و از همه بالاتر آمرزش گناهان از جانب پروردگارشان بطوريکه محو شود از نظر و بخاطرشان نيايد تا شرمنده نشوند مانند کسانى باشد که مخلّد در آتش جهنّم باشند و بآنها آب جوش بياشامانند و از شدّت حرارت آن روده‌هاشان متلاشى شود و بنابراين کلمه اهل که مضاف بجنّت است حذف شده و مقصود استفهام انکارى است و قمّى ره فرموده نيست کسيکه او در اين چنين بهشتى است مانند کسيکه او در چنين آتشى است چنانچه نيست دشمن خدا مانند دوست او و بعضى گفته‌اند اوّلا خداوند بيان اوصاف شگفت‌آور بهشت موعود را فرموده که در آن از هر يک از چهار نوع مشروبات مذکوره انهارى است و مزاياى ديگر و بعدا فرموده آيا کسيکه مخلّد در چنين بهشتى است مانند کسيکه مخلّد در آتش است ميباشد و بنابراين تقدير زائدى در کلام لازم است که ذکر شد و بمقتضاى بعضى روايات تمام اين نهرها از بيخ درخت طوبى منفجر ميشود از يک نهر و اللّه اعلم.