تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ مِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْکَ حَتَّى إِذا خَرَجُوا مِنْ عِنْدِکَ قالُوا لِلَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ ما ذا قالَ آنِفاً أُولئِکَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَ اتَّبَعُوا أَهْواءَهُمْ «16» وَ الَّذِينَ اهْتَدَوْا زادَهُمْ هُدىً وَ آتاهُمْ تَقْواهُمْ «17» فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً فَقَدْ جاءَ أَشْراطُها فَأَنَّى لَهُمْ إِذا جاءَتْهُمْ ذِکْراهُمْ «18» فَاعْلَمْ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلاَّ اللَّهُ وَ اسْتَغْفِرْ لِذَنْبِکَ وَ لِلْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِناتِ وَ اللَّهُ يَعْلَمُ مُتَقَلَّبَکُمْ وَ مَثْواکُمْ «19» وَ يَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا لَوْ لا نُزِّلَتْ سُورَةٌ فَإِذا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْکَمَةٌ وَ ذُکِرَ فِيهَا الْقِتالُ رَأَيْتَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يَنْظُرُونَ إِلَيْکَ نَظَرَ الْمَغْشِيِّ عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلى لَهُمْ «20»
جلد 5 صفحه 8
ترجمه
و بعضى از آنها کسانى باشند که گوش ميدارند بتو تا چون بيرون روند از نزد تو گويند بآنانکه داده شدند علم را چه گفت در اين وقت آنگروهند آنانکه مهر نهاد خدا بر دلهاشان و پيروى کردند خواهشهاى نفس خود را
و آنانکه هدايت يافتند زياد گرداند هدايت آنان را و دادشان پرهيزکارى
پس آيا انتظار ميکشند جز قيامت را که آيد آنها را ناگاه پس بتحقيق آمد نشانه‌هايش پس از کجا باشد براى آنها وقتى که آمد آنها را پند گرفتنشان
پس بدان بدرستيکه نيست معبودى جز خدا و آمرزش‌خواه براى گناهت و از براى گروندگان از مردان و زنان گرونده و خدا ميداند منازل پيمودنى شما و جايگاه ماندنى شما را
و ميگويند آنانکه ايمان آوردند چرا نبايد فرستاده شود سوره‌اى پس چون فرستاده شود سوره‌اى واضح و متين و ذکر شود در آن کارزار مى‌بينى آنانرا که در دلهاشان مرض است مينگرند بسوى تو نگريستن کسى که بيهوش شده از ترس مرگ پس واى بحال آنها.
تفسير
- بعضى از کفّار سابق الذّکر که بنفاق در بين مسلمانان زيست کرده بودند ميآمدند و بمواعظ و نصايح و بيانات پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلّم گوش ميدادند و چون از نزد آنحضرت بيرون ميرفتند بمسلمانان با علم و ايمان ميگفتند چه گفت پيغمبر در زمان سابق يا در اين زمان يعنى وقتى مشغول بتکلّم بود و مقصودشان ظاهرا اين بود که ما نفهميديم چه گفت چون قابل فهميدن نبود و اين سخن را براى توهين بامثال امير المؤمنين عليه السّلام و سلمان و أبو ذر که کاملا در مقام فهم و حفظ بيانات آنحضرت بودند ميگفتند لذا خداوند فرموده اين اشخاص کسانى هستند که خدا مهر نفهمى را بر دلهاى آنها نهاده و خيالات مشوّش هواپرستى مانع آنها از ادراک معانى و حقائق شده و امّا آنکسانى که بهدايت الهيّه مهتدى شده‌اند اين مواعظ و بيانات موجب مزيد هدايت و درايت و ثبات بر تقوى و پرهيزکارى آنان خواهد بود و محتمل است واقعا گوش نداده و نفهميده باشند چون بقصد تعلّم و اتّعاظ حاضر
جلد 5 صفحه 9
نشده بودند و خواسته باشند دانشمندان بيانات را ثانيا براى آنها تقرير کنند تا بکلّى از عمل بآن ظاهرا باز نمانند چنانچه قمّى ره از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلّم دعوت بحق ميفرمود اصحابش را پس کسيکه خدا براى او خير خواسته بود گوش ميداد و ميفهميد مواعظ آنحضرت را و کسيکه خدا براى او شر خواسته بود مهر مينهاد بر دلش گوش نميداد و نمى‌فهميد و آن قول خداوند است اولئک الّذين طبع اللّه على قلوبهم و اتّبعوا اهوائهم و ظاهرا مهر الهى همان نفهمى است که در نتيجه انس بلهو و لعب و اعراض از علم و ادب براى انسان حاصل ميشود و نيز خداوند فرموده آيا اين قبيل اشخاص هواپرست منتظر چيزى جز آمدن ناگهانى قيامت ميباشند که بملاحظه عواقب و خيمه امم سابقه که با انبياء و اوليا مخالفت نمودند. اکتفا نکردند و بمواعظ و نصايح پيغمبرشان متنبّه نشدند با آنکه علائم و آثار قيامت ظاهر شده پيغمبر آخر الزّمان که دين و کتابش ناسخ اديان و کتب سماوى است آمده و بعد از اين بتدريج ظاهر ميگردد علائم بسيارى که در روايات ائمه اطهار مفصّلا ذکر شده و جامع آنها اقبال مردم بدنيا و اعراض از آخرت است پس کجا و کى مهلت تذکّر و توبه پيدا ميکنند وقتى قيامت برپا شود و چه فائده‌ئى بحال آنها دارد تذکّر بعد از انقضاء زمان تکليف و چون معلوم شد که سعادت در ايمان است به پيغمبر خود دستور فرموده که ثابت باشد بر عقيده توحيد و ساير عقائد حقّه و استغفار نمايد براى قصور امکانى خود و تقصير اهل ايمان از مرد و زن تا آنها باو تأسّى نمايند و از ذکر خدا غافل نباشند و اين موجب تذکر و کمال نفس آنان گردد و شرط ادب از بنده در پيشگاه حضرت احديّت که اعتراف بقصور و تقصير است بعمل آمده باشد چون بنده بهر مقامى نائل شود باز در اداء شکر نعمت بى‌منتهاى خداوند قاصر يا مقصّر است و خداوند ميداند تمام مراحل زندگى بندگانرا در دنيا و تغييراتى را که در گردش روزگار در منازل آنها روى ميدهد و جايگاه ابدى آنانرا در آخرت از بهشت و دوزخ و غيره در کافى از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که پيغمبر (ص) فرمود استغفار و قول لا اله الا اللّه بهترين عبادت است و باين آيه استدلال فرمود و بنظر حقير با قطع نظر از روايات و اقوال مفسّرين محتمل
جلد 5 صفحه 10
است مراد از ساعت زمان مرگ باشد که ناگهان گريبان منافقين مشار اليهم را بگيرد و مراد از علائم و آثار آن از قبيل سفيدى مو و کسر قواء باشد که در آنها ظاهر بوده و معلوم است که تذکر بعد از مرگ فائده ندارد و بنابراين ذکر ثبات در دين حق که توحيد است و توبه و استغفار أنسب بمراد و بيان علم الهى بمراحل زندگى و جايگاه ابدى ملايم با مقصود است و معمولا اهل ايمان صدر اسلام مانند مردم اينزمان ميگفتند چرا سوره و آيه‌اى نازل نميشود که در آن حکم بجهاد با کفّار شود و ما اطاعت کنيم و بعزّت دارين نائل شويم ولى چون سوره يا آيه صريح غير قابل ترديدى نازل ميشد که در آن حکم بجهاد شده بود دلهاى مريض اهل نفاق بطپش مى‌افتاد و مانند شخص محتضر به پيغمبر (ص) نگاه ميکردند از ترس لذا خداوند فرموده پس واى بر آنها عقوبت و عذاب براى آنها چون جمله اولى لهم گفته‌اند در اينمقامات استعمال ميشود و بعضى آنرا مربوط بآيه بعد دانسته‌اند و کلمه اولى را بمعناى شايع خود باقى گذارده‌اند چنانچه بيايد انشاء اللّه تعالى و بنظر حقير مراد آنستکه پس مرگ سزاوارتر است از زندگى براى چنين کسانى که منافق و جبونند و اللّه اعلم.