سوره محمد، آیه ۱۹ · جزء ۲۶ · صفحه ۵۰۸
فَاعْلَمْ أَنَّهُ لاَ إِلٰهَ إِلاَّ اللَّهُ وَ اسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ وَ لِلْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ وَ اللَّهُ يَعْلَمُ مُتَقَلَّبَكُمْ وَ مَثْوَاكُمْ
پس بدان که معبودی جز «اللّه» نیست؛ و برای گناه خود و مردان و زنان باایمان استغفار کن! و خداوند محل حرکت و قرارگاه شما را میداند!
معنی کلمات و عبارات
«إسْتَغْفِرْ لِذَنبِکَ»: (نگا: غافر / ). «مُتَقَلَّبَ»: جایگاه گشت و گذار و مسیر حرکت. جنبش و حرکت. رفت و آمد. سیر و سیاحت. حال به حال شدن. این واژه میتواند اسم مکان، و یا مصدر میمی باشد. «مَثْوی»: جایگاه. اقامت گزیدن (نگا: یوسف / و ). «مُتَقَلَّبَکُمْ وَ مَثْوَاکُمْ»: جا و مکان، ظاهر و آشکار، درون و بیرون، راز و نجوا، نیت و اندیشه، رفت و آمد، سفر و حضر، کردار و رفتار، و بالاخره همه حرکات و سکنات شما.
نزول
سال ۱۳ بعثت(دوره مکی) بازپخش وحی در این سال
در آن زمان چه میگذشت (۹ رویداد)
- هجرت پیامبر از مکه به مدینهمرتبط با نزول
۱ هجرت · مکه - مدینه - اجازه جهاد دفاعیمرتبط با نزول
13 بعثت · مدینه - جنگ بدرمرتبط با نزول
۲ هجرت · بدر - پیمان برادری میان مهاجران و انصار
13 بعثت · مدینه - اختفا در غار ثور هنگام هجرت
13 بعثت · غار ثور، نزدیک مکه - تدوین پیماننامه مدینه
13 بعثت · مدینه - نخستین نماز جمعه در رانونا
13 بعثت · بنی سالم / مدینه - بنای مسجد قبا
13 بعثت · قبا، نزدیک مدینه - پیمان دوم عقبه
13 بعثت · عقبه، منی
نکات آیه
۱- تذکر خدا، به حقانیت راه پیامبر(ص) و لزوم استوارى آن حضرت بر صراط توحید «فاعلم أنّه لا إله إلاّ اللّه»
با توجه به این که خطاب «فاعلم» به پیامبر(ص) است و آن حضرت خود در رأس یکتاپرستان قرار دارد; تعبیر «فاعلم» در حقیقت تأیید راه پیامبر(ص) و تشویق ایشان به استوار ماندن در راه توحیدى خود و نیندیشیدن به حرکت هاى کفرآمیز مخالفان است.
۲- توجه به حاکمیت بى مانند خداوند بر نظام کیفر و پاداش و جریان هدایت و حیات، زمینه اتکاى هر چه بیشتر بر او «فاعلم أنّه لا إله إلاّ اللّه»
فاء در «فاعلم» بیان نتیجه اى است که در آیات پیشین بیان گردید. محور اساسى آن، در پاداش الهى به مؤمنان و مجازات و هلاکت کافران و پدید آوردن قیامت و رستاخیز خلاصه مى شود. این همه اگر مورد توجه قرار گیرد، بر علم و اطمینان فرد و اتکاى وى بر خداوند افزوده مى شود.
۳- لزوم اعتقاد آگاهانه و عالمانه، به توحید و یگانگى خداوند «فاعلم أنّه لا إله إلاّ اللّه»
به کار رفتن واژه «علم» به جاى اعتقاد و اقرار، مى رساند که خداوند تنها خواهان اقرار انسان به توحید نیست; بلکه از او مى خواهد تا علم و آگاهى متقن داشته باشد.
۴- تنها خداوند، شایسته پرستش است. «فاعلم أنّه لا إله إلاّ اللّه»
۵- دستور استغفار از گناه به پیامبر(ص) «و استغفر لذنبک »
۶- مقام بندگى و عبودیت، مقتضى کرنش و طلب آمرزش و اظهار نیاز به درگاه خداوند «فاعلم أنّه لا إله إلاّ اللّه و استغفر لذنبک »
از ارتباط «لا إله إلاّ اللّه» با «استغفر»، استفاده مى شود که مقام الوهیت خدا و عبودیت انسان، مستلزم آن است که حتى شخصى همچون پیامبر(ص) - که از گناهان، مصون مى باشد - با طلب آمرزش از خداوند در برابر او کرنش کند.
۷- پیامبر(ص) مأمور درخواست کمک از خداوند، براى زدایش سختى ها و پیامدهاى سنگین رسالت * «و استغفر لذنبک »
برداشت بالا بنابر این نکته است که واژه «استغفر» در معناى طلب ایجاد مصونیت و «ذنب» در معناى پیامدها، به کار رفته باشد; یعنى، رسالت پیامبر(ص) سختى هایى را براى خود آن حضرت و مؤمنان واقعى (از قبیل هجرت، جهاد و...) به دنبال داشته و حضرت براى کاهش این دشوارى ها، باید از خداوند استمداد کند.
۸- دستور خداوند به پیامبر(ص)، در آمرزش خواهى براى تمامى مردان و زنان با ایمان «و استغفر ... للمؤمنین و المؤمنت »
۹- دعاى پیامبر(ص) براى مؤمنان و وساطت آن حضرت، داراى ارزش و اعتبار نزد خداوند «و استغفر لذنبک و للمؤمنین و المؤمنت»
از این که خداوند به پیامبر(ص) فرمان داده است که براى اهل ایمان دعا کند; استفاده مى شود که دعاى پیامبر(ص) براى امت داراى تأثیرى بسزا است.
۱۰- لزوم دلسوزى و نگرانى رهبران الهى براى امت خویش، همانند خود «و استغفر لذنبک و للمؤمنین و المؤمنت »
فرمان «استغفر لذنبک و للمؤمنین و...» از سوى خداوند به پیامبر(ص)، مى رساند که رهبر الهى باید همان گونه که به فکر نجات و سعادت واقعى خویش است، در اندیشه نجات و سعادت امت خود نیز باشد.
۱۱- لزوم پرداختن به اصلاح خویش، قبل از اصلاح دیگران «و استغفر لذنبک و للمؤمنین»
از تقدم «لذنبک» بر «للمؤمنین و...» مى توان به مطلب بالا ره برد.
۱۲- ایمان، ملاک ارزش و ارجمندى انسان، بى هیچ تفاوت میان مردان و زنان «و استغفر ... و للمؤمنین و المؤمنت »
قرار گرفتن «مؤمنات» در کنار «مؤمنین» و یاد کردن از آن دو با وصف ایمان، مى رساند که تمام ارزش و ارجمندى آنان، بر محور ایمان است و در این راستا هر دو مشمول دعاى پیامبر(ص) هستند.
۱۳- همه انسان ها، حتى پیامبر(ص) و مؤمنان واقعى، در معرض خطا و لغزش و نیازمند غفران الهى «و استغفر لذنبک و للمؤمنین و المؤمنت »
۱۴- خداوند، دوستدار و خواهان بخشش لغزش هاى اهل ایمان، هر چند با وساطت بنده محبوبش (پیامبر(ص)) «و استغفر ... و للمؤمنین و المؤمنت »
این که خداوند، به پیامبر(ص) دستور داده تا براى اهل ایمان استغفار کند; مى نمایاند که خداوند راهى را براى بخشش گناه مؤمنان گشوده تا در نتیجه آنان را از لطف و غفران خویش بهره مند سازد. ازاین رو پیامبرش را به وساطت فراخوانده است.
۱۵- انسان در تمامى حرکات و سکنات خویش، تحت اشراف و نظارت خداوند «و اللّه یعلم متقلّبکم و مثویکم»
«متقلّب» مصدر میمى به معناى انتقال از حالى به حال دیگر و «مثوى» نیز مصدر میمى به معناى استقرار و سکون است.
۱۶- احاطه علم الهى بر احوال آدمى، مقتضى نگرانى انسان از لغزش هاى خود و روى آورى به استغفار «و استغفر ... و اللّه یعلم متقلّبکم و مثویکم»
از ارتباط دو بخش آیه («استغفر» و «و اللّه یعلم...») مطلب بالا استفاده مى شود.
۱۷- مقام الوهیت، مقتضى آگاهى بر تمامى احوال بندگان «لا إله إلاّ اللّه ... و اللّه یعلم متقلّبکم و مثویکم»
محور اساسى سخن در آیه شریفه تأکید بر الوهیت یگانه خداوند است.
تفسیر (۹)
- تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۱۶–۳۲ - تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۱۶–۳۸ - برگزیده تفسیر نمونه(مکارم شیرازی)
آیه ۱۹ - تفسیر نور(محسن قرائتی)
آیه ۱۹ - نکتههای تفسیر نور
آیه ۱۹ - پیامهای تفسیر نور
آیه ۱۹ - تفسیر اثنی عشری(حسینی شاه عبدالعظیمی)
آیه ۱۹ - تفسیر روان جاوید
آیات ۱۶–۲۰ - تفسیر اطیب البیان(سید عبدالحسین طیب)
آیه ۱۹
موضوعات
دستهبندی موضوعی
اظهار نیاز به خدااهمیت استقامت در توحیداهمیت دلسوزی برای مردمزمینه اتکا به خدازمینه نگرانی از لغزش هاسختیهای نبوت محمدعلم به توحیدآثار الوهیتارزش دعای محمدنیاز به آمرزشهای خدااهمیت عقیده به توحیداستمداد محمدمنشأ علم غیبملاک ارزش انسانزمینه خطاتذکرات خداآثار وسعت علم خداشفاعت محمداستغفار برای مؤمناندعا برای مؤمناناستغفار از گناهاستغفار محمدزمینه لغزشآثار ذکر حاکمیت خدازمینه استغفاراهمیت تزکیهآمرزش مؤمنانحقانیت محمدناظران عملاستمداد از خداآثار عبودیتتساوی زن و مردمنشأ حیاتاهمیت ایماننظارت خدامسؤولیت رهبران دینیمنشأ هدایتتکلیف محمدتوحید عبادینیازهای معنوی انسانفضایل محمدجهان بینی توحیدیاوامر خدا
فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۳۵)
- لزوم امرزشخواهی، از گناهان و خطاهای خویش+۲ آیه
- سفارش خداوند به پیامبر(صلی الله علیه واله) جهت استغفار برای زنان مؤمن+۱ آیه
- سفارش خدا به پیامبر(صلی الله علیه واله) جهت امرزشخواهی برای گناهکاران
- استغفار پیامبر اسلام(صلی الله علیه واله) به درگاه الهی برای مؤمنان+۲ آیه
- دستور خداوند به پیامبر(صلی الله علیه واله)، جهت استغفار برای زنان مؤمن+۱ آیه
- فرمان خداوند به محمّد(صلی الله علیه واله) جهت استغفار برای خویشتن+۱ آیه
- محمّد(صلی الله علیه واله)، موظّف به طلب امرزش از خدا برای مؤمنان+۲ آیه
- پیامبر(صلی الله علیه واله)، موظّف به استغفار به درگاه خداوند+۴ آیه
- دعوت شدن پیامبر(صلی الله علیه واله) به استغفار برای خود، از سوی خداوند+۴ آیه
- خداوند، دعوتکننده پیامبر(صلی الله علیه واله) به استغفار برای مؤمنان+۲ آیه
- دعوت پیامبر(صلی الله علیه واله) به امرزشطلبی برای زنان مؤمن، از سوی خداوند
- خداوند، اله حقیقی و یگانه+۳ آیه
- انحصار الوهیّت و معبود به حق، در ذات خدای یگانه+۳ آیه
- لزوم اعتقاد اگاهانه و عالمانه به یگانگی خداوند+۱ آیه
- توسّل به پیامبراکرم(صلی الله علیه واله) برای امرزش گناهان، امری مشروع+۴ آیه
- وجوب استغفار از گناهان+۲ آیه
- رجحان استغفار پیامبراکرم(صلی الله علیه واله) برای مؤمنان+۲ آیه
- زن مؤمن، دارای احترامی همسان با مرد مؤمن، در دنیا و اخرت
- تساوی زنان و مردان، در بهره مندی از دعا و استغفار پیامبر(صلی الله علیه واله)
- وجود نداشتن هیچ گونه شریک برای خدا+۵ آیه
- محمّد(صلی الله علیه واله)، برخوردار از مقام شفاعت از سوی خداوند+۷ آیه
- نقش شفاعت پیامبر(صلی الله علیه واله) در امرزش گناهکاران با ایمان، از سوی خدا+۲ آیه
- اِشراف و علم خداوند، به دگرگونی احوال، رفتار و فرجام انسانها
- علم خدا به فرجام انسانها
- تمامی حرکات و سکنات انسان در دنیا، تحت اشراف و نظارت خداوند
- سفارش خدا به پیامبر(صلی الله علیه واله) جهت امرزش خواهی برای گناهکاران+۱ آیه
- پیامبر(صلی الله علیه واله) مامور استغفار و امرزش طلبی، برای مؤمنان
- مشروعیّت توسّل به محمّد صلی الله علیه و اله، برای طلب امرزش گناهان، از خدا+۴ آیه
- «استَغفِر»+۷ آیه
- خطاب خاص با مراد عام به محمد صلی الله علیه و اله از سوی خداوند+۶ آیه
- مستجاب شدن دعای پیامبر صلی الله علیه و اله در حق مؤمنان+۶ آیه
- فرمان خدا به محمّد صلی الله علیه و اله، جهت استغفار برای خویشتن+۳ آیه
- محمّد صلی الله علیه و اله، موظّف به طلب امرزش از خدا برای مؤمنان+۲ آیه
- دستور خداوند به پیامبر صلی الله علیه و اله، جهت استغفار برای زنان مؤمن+۱ آیه
- وجوب استغفار انسان، از گناهان+۴ آیه