تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
فَاعْلَمْ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلاَّ اللَّهُ وَ اسْتَغْفِرْ لِذَنْبِکَ وَ لِلْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِناتِ وَ اللَّهُ يَعْلَمُ مُتَقَلَّبَکُمْ وَ مَثْواکُمْ «19»
و چون سعادت مؤمنان و شقاوت مشرکان و منافقان معلوم شد، فَاعْلَمْ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ: پس بدان يعنى ثابت قدم باش به آنکه نيست خدائى قابل ستايش و پرستش مگر ذات يگانه خدائى که مستجمع تمام صفات کماليه و منزه از کليه نقايص است. بعضى گفته‌اند چون عالمى را گويند (اعلم) مراد آنکه ياد کن آنچه دانسته‌اى. نزد بعضى اين کلام اخبار است به موت حضرت و مراد آنکه بدان اى پيغمبر، زنده‌اى که هرگز موت نپذيرد خدائى است که احدىّ الذات و واحدىّ الصفات است. نزد بعضى حضرت به جهت اذيت قوم تنگدل بود، حق تعالى امر فرمود که هيچکس نيست که کاشف غم و اذيت و دافع همّ و محنت باشد مگر خداى يگانه، وَ اسْتَغْفِرْ لِذَنْبِکَ: و طلب آمرزش نما براى گناهان خود با وجود کمال عصمت تو، تا آن سبب شکست نفس تو و باعث تأسى امت به تو باشد. وَ لِلْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِناتِ: و استغفار نما براى مردان مؤمن و زنان مؤمنه تا حق تعالى از خطاياى آنها درگذرد و به رحمت واسعه عفو فرمايد.
تنبيه: در آيه شريفه چند مطلب است:
مطلب 1- آنکه به برهان ثابت گرديده که حضرت پيغمبر، معصوم از جميع گناهان و خطا و سهو و نسيان از اول عمر تا آخر مى‌باشد، بنابراين آيه به يکى از وجوه تفسير مى‌شود:
جلد 12 - صفحه 118
1- شيخ طوسى رحمه الله در تبيان فرموده: (استغفر) در اين مقام به معنى (استعصم) است، پس معنى آنکه طلب عصمت نما تا خدا ترا از گناهان نگاهدارد «1».
2- مراد استغفار انقطاع پيغمبر باشد از ما سوى به حضرت احديت، يعنى از غير منقطع و بالکليه متوجه درگاه ما شو.
3- آنکه خطاب به حضرت و مراد امت باشند و فايده خطاب آن به پيغمبر، اقتداى امت است به آن سرور، يعنى اى امت مرحومه بوسيله دلايل عقليه عالم شويد به توحيد و استغفار نمائيد براى خود و براى جميع مؤمنين و مؤمنات.
مطلب 2- استغفار براى مؤمنين و مؤمنات- نزد بعضى از علما آنکه حق تعالى پيغمبر خود را امر به استغفار امت فرموده و خلاف امر الهى از آن حضرت متصور نيست، پس طلب آمرزش امت نموده باشد و اين اکرامى است از خدا در شأن اين امت عالى همت؛ چه حضرت منان، سيد عالميان را به استغفار گناهان ايشان امر فرموده و حق تعالى از آن کريمتر است که حبيب خود را فرمايد که از من چيزى طلب نما و چون بطلبد به او عطا نکند؛ پس معلوم مى‌شود که امت را دولت آمرزش متحقق است، اگر قدردانى نمايند و خود را از اين فيض عظمى محروم نسازند. يا خطاب متوجه به افراد امت باشد که استغفار نما براى مؤمنين و مؤمنات.
مطلب سوم- بيان کلمه توحيد و استغفار- احاديث بسيار در اين دو کلمه شريفه وارد شده:
1- در کافى- از حضرت صادق عليه السّلام فرمود رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله. استغفار و قول لا اله الا اللّه بهترين عبادت است، فرمود خداى عزيز جبار: (فَاعْلَمْ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اسْتَغْفِرْ لِذَنْبِکَ) «2».
«1» تفسير منهج الصّادقين چ اسلاميه، ج 8، ص 347 به نقل از تبيان.
«2» اصول کافى، ج 2، کتاب الدّعاء، باب الاستغفار، ص 505، روايت 6، چاپ چهارم 1401 بيروت.
جلد 12 - صفحه 119
2- بحار، از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله: افضل العبادة قول لا اله الا اللّه و لا حول و لا قوة الا باللّه و خير الدعاء الاستغفار ثم تلا النبىّ فاعلم انّه لا اله الّا اللّه و استغفر لذنبک. فرمود: افضل عبادت گفتن (لا اله الا اللّه و لا حول و لا قوة الا بالله) و بهترين دعا استغفار است. بعد حضرت تلاوت فرمود آيه (فَاعْلَمْ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ ...) «1» 3- ثواب الاعمال از حضرت صادق عليه السّلام: قال من قال لا اله الا اللّه مخلصا دخل الجنة و اخلاصه ان يحجزه لا اله الا اللّه عما حرم اللّه عز و جل. فرمود: هر که بگويد لا اله الا اللّه از روى اخلاص، داخل شود بهشت را. و اخلاص آن اين است که منع نمايد او را اين کلمه شريفه از آنچه حرام فرموده خداوند عز و جل «2».
4- در خصال- ابن بابويه رحمه الله از حضرت صادق عليه السّلام: فرمود رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله: چهار صفت هر که دارا باشد مى‌باشد در نور خداى اعظم: 1- هر که باشد عصمت امر او شهادت لا اله الا اللّه و بدرستى که من رسول خدا هستم. 2- و هر که زمانى که برسد او را مصيبتى گويد (انا للّه و انا اليه راجعون). 3- و هر که هرگاه برسد او را خيرى بگويد (الحمد للّه رب العالمين). 4- و هر که برسد او را گناهى بگويد (استغفر اللّه و اتوب اليه) «3».
تتمه: دستور تأديبى و اخلاقى را اشاره فرمايد که در دعا و طلب آمرزش، مؤمنين و مؤمنات را داخل نمايد که اللهم اغفر للمؤمنين و للمؤمنات؛ و استغفارى که مکفر گناهان و منتج مغفرت است، فرع ندامت بر گناهان گذشته و عزم بر ترک در آينده باشد، و لذا حضرت رضا عليه السّلام فرمايد: المستغفر من ذنب و هو يفعله کالمستهزء بربّه. کسى که استغفار کننده باشد با وجود اشتغال او بر گناه، مانند کسى است که استهزا نمايد به پروردگار خود «4».
«1» بحار الانوار ج 93 ص 280 روايت 19 بنقل از محاسن.
«2» ثواب الاعمال، ص 19، چاپ مکتبة الصّدوق.
«3» خصال شيخ صدوق، ج 1 ص 222 (باب الاربعة روايت 49)
«4» بحار الانوار ج 93 ص 282 ذيل روايت 23 بنقل از جامع الاخبار (مضمون حديث)
جلد 12 - صفحه 120
وَ اللَّهُ يَعْلَمُ مُتَقَلَّبَکُمْ: و خداى تعالى مى‌داند جاى گرديدن و انصراف شما را در دنيا به سبب معايش و متاجر. وَ مَثْواکُمْ: و آرامگاه شما را در آخرت از بهشت و جهنم، پس از خدائى که عالم است به احوال دنيوى و اخروى شما بترسيد و از گناهان گذشته استغفار نموده بر آخرت خود مهيا باشيد، يا خدا مى‌داند متقلب شما را در اصلاب پدران و ارحام مادران و آرامگاه شما در قبور.
حاصل آنکه خداى تعالى بر احوال شما عالم است و هيچ چيزى از آن بر او مخفى نيست، پس سزاوار آنکه از ذات يگانه او بترسيد و استرحام و استغفار نمائيد.