بر اساس روايات متعدّد از طرق شيعه و سنّى، اين آيه درباره وليدبن عقبه نازل شده است.
زيرا پيامبر او را براى جمع‌آورى زکات از قبيله بنى مصطلق اعزام داشت، امّا از آنجا که ميان او و اين قبيله در دوران جاهليّت، خصومتى شديد بود، هنگامى که اهل قبيله به استقبال او مى‌آمدند، گمان کرد که به قصد کشتن او آمده‌اند. لذا جلوتر نرفت و نزد پيامبر بازگشت و خبر داد که مردم از پرداخت زکات خوددارى کرده‌اند. پيامبر از اين خبر ناراحت شد و تصميم گرفت آنان را گوشمالى دهد. آيه فوق نازل شد و در مورد خبر فاسق دستور تحقيق داد.
روشن است که فسقِ وليدبن عقبه، از ابتدا روشن نبود و گرنه پيامبر شخص فاسق را به عنوان نماينده خود جهت دريافت زکات اعزام نمى‌کرد، بلکه پس از دروغى که وليد در مورد سرباز زدن قبيله بنى‌المصطق از پرداخت زکات گفت، اين آيه فسق او را آشکار ساخت تا پيامبر و مؤمنان بر اساس خبر او عمل نکنند.
امام حسين عليه السلام در احتجاجى که با وليد بن عقبه داشت فرمود: به خدا سوگند من تو را در دشمنى‌ات با علىّ‌بن ابى‌طالب عليهما السلام ملامت نمى‌کنم، زيرا خداوند، على را مؤمن و تو را فاسق خوانده است. سپس آيه فوق را تلاوت کردند. «1»
سؤال: در اين آيه دستور تحقيق و بررسى آمده، ولى درآيه‌ى 12 همين سوره، تجسّس، حرام شمرده شده است، آيا مى‌شود تحقيق و تفحّص، هم حرام باشد و هم واجب؟
پاسخ: آنجا که تجسّس حرام است، درباره‌ى رفتار شخصىِ مردم است که ربطى به زندگى اجتماعى ندارد، ولى آنجا که واجب است، موردى است که به جامعه مربوط است و مى‌خواهيم بر اساس آن، اقدام و عملى انجام دهيم که اگر به خاطر احترام فرد، تحقيق و بررسى نکنيم ممکن است جامعه در معرض فتنه و آشوب قرار گيرد.
«1». تفسير نورالثقلين.
جلد 9 - صفحه 168
فسق چيست و فاسق کيست؟
«فسق» در لغت به معناى خارج شدن است و در اصطلاح قرآنى، به خارج شدن از راه مستقيم گفته مى‌شود. اين کلمه در برابر عدالت به کار مى‌رود و فاسق به کسى گويند که مرتکب گناه کبيره‌اى شود و توبه نکند.
واژه «فسق»، در قالب‌هاى گوناگون، پنجاه و چهار بار در قرآن آمده و در موضوعات و مصاديق مختلفى به کار رفته است از جمله:
1. در مورد انحراف‌هاى فرعون و قوم او: «إِنَّهُمْ کانُوا قَوْماً فاسِقِينَ» «1»
2. در مورد افراد چند چهره و منافق: «إِنَّ الْمُنافِقِينَ هُمُ الْفاسِقُونَ» «2»
3. در مورد آزار دهندگان به انبيا و سرکشان از دستورات آنان: قالُوا يا مُوسى إِنَّا لَنْ نَدْخُلَها ...
الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ* «3»
4. در مورد کسانى که طبق قانون الهى داورى و قضاوت نمى‌کنند: «وَ مَنْ لَمْ يَحْکُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِکَ هُمُ الْفاسِقُونَ» «4»
5. در مورد حيله گران: ... بِما کانُوا يَفْسُقُونَ «5»
6. در مورد کسانى که وظيفه‌ى مهم امر به معروف و نهى از منکر را رها مى‌کنند: أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَ أَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا ... بِما کانُوا يَفْسُقُونَ «6»
7. در مورد کسانى که خانه، تجارت، فاميل و مادّيات را بر جهاد در راه خدا ترجيح مى‌دهند:
إِنْ کانَ آباؤُکُمْ ... أَحَبَ ... وَ اللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ «7»
8. در مورد گناهان علنى و انحرافات جنسى و شهوت‌رانى‌هاى ناروا. (قرآن به قوم لوط که گناه را در مجالس علنى و بى‌پروا انجام مى‌دادند، لقب فاسق داده است) «رِجْزاً مِنَ السَّماءِ بِما کانُوا يَفْسُقُونَ» «8»
9. در مورد بهره‌گيرى از غذاهاى حرام: حُرِّمَتْ عَلَيْکُمُ الْمَيْتَةُ وَ الدَّمُ ... ذلِکُمْ فِسْقٌ «9»
«1». نمل، 12.
«2». توبه، 67.
«3». مائده، 24- 26.
«4». مائده، 47.
«5». اعراف، 163.
«6». اعراف، 165.
«7». توبه، 24.
«8». عنکبوت، 34.
«9». مائده، 3.
جلد 9 - صفحه 169
10. در مورد تهمت زدن به زنان پاکدامن: يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ ... أُولئِکَ هُمُ الْفاسِقُونَ «1»
تحقيق، داروى دردهاى اجتماعى
در طول تاريخ، انبيا با مردم و اجتماعاتى روبرو بوده‌اند که به انواع بيمارى‌هاى اجتماعى و اخلاقى مبتلا بوده‌اند و حتّى امروز با آن همه پيشرفت‌هاى مهمى که در زندگى بشر شده است، هنوز آن بيمارى‌ها به قوّت خود باقى است. بيمارى‌هايى همچون:
تقليد کورکورانه از نياکان و پيروى از عادات وآداب ورسوم خرافى.
پيروى از خيالات، شايعات، پيشگويى‌ها و رؤياهاى بى‌اساس.
داورى و موضع‌گيرى بدون علم، ستايش يا انتقاد بدون علم و نوشتن و گفتن بدون علم.
داوريى شفابخش براى همه آن بيمارى‌ها، تحقيق و بررسى است که در اين آيه آمده است.
اگر جامعه اهل دقّت و تحقيق و بررسى باشد، همه‌ى اين آفات و بلاهاى اجتماعى يکسره درمان مى‌شود.
مشابه اين آيه، آيه 94 سوره نساء است که مى‌فرمايد: «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَتَبَيَّنُوا وَ لا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقى إِلَيْکُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِناً تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا فَعِنْدَ اللَّهِ مَغانِمُ کَثِيرَةٌ کَذلِکَ کُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْکُمْ فَتَبَيَّنُوا إِنَّ اللَّهَ کانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً» اى مؤمنان! هرگاه در راه خدا گام بر مى‌داريد و سفر مى‌کنيد، تحقيق و بررسى کنيد و به کسى که اظهار ايمان مى‌کند نگوئيد تو مؤمن نيستى و بخاطر به دست آوردن غنائم بى‌گناهى را نکشيد. زيرا نزد خداوند غنائم فراوانى است.
چنانکه در تاريخ آمده است: پس از جنگ خيبر، پيامبر صلى الله عليه و آله شخصى به نام اسامةبن زيد را همراه گروهى از مسلمانان به سوى يهوديانى که در يکى از روستاهاى فدک بودند فرستاد تا آنان را به اسلام يا قبول شرايط ذِمّه و تحت‌الحمايه بودن دعوت نمايد، يکى از يهوديان (به نام مِرداس) با شنيدن خبر، اموال و خانواده خود را در پناه کوهى قرار داد و با گفتن «لا اله
«1». نور، 4.
جلد 9 - صفحه 170
الّا اللّه محمّدٌ رَسولُ اللّه» به استقبال مسلمانان آمد. اسامه به گمان اين‌که او از ترس، اسلام آورده و اسلام او واقعى نيست، او را کشت. رسول خدا پس از اطلاع، به شدّت ناراحت شدند و آيه فوق نازل شد.
خبر در اسلام
اسلام درباره‌ى چگونگى سخن و نقل خبر تأکيدهاى فروانى کرده است از جمله:
الف) قرآن از کسانى که هر خبرى را مى‌شنوند و نسنجيده آن را نشر مى‌دهند، به شدّت انتقاد کرده و مى‌فرمايد: خبر را به اهل استنباط عرضه کنيد و اگر حقّانيّت آن ثابت شد، آنگاه آن را پخش کنيد. «1»
ب) قرآن براى کسانى که با پخش اخبار دروغ، در جامعه دغدغه ايجاد مى‌کنند، کيفرى سخت معيّن فرموده است. «2»
ج) پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله در سال آخر عمر شريف خود در سفر حج فرمودند: کسانى که خبرهاى دروغى از من نقل مى‌کنند، زيادند و در آينده زيادتر خواهند شد، هر کس آگاهانه به من نسبت دروغ بدهد، جايگاهش دوزخ است و هر چه از من شنيديد، به قرآن و سنّت من عرضه کنيد، پس اگر موافق آن دو بود بپذيريد وگرنه ردّ کنيد. «3»
د) امام صادق عليه السلام به کسى که خبرهاى دروغى را به پدرش امام باقر عليه السلام نسبت مى‌داد، لعنت کردند و فرمودند: هر چه از ما شنيديد، اگر شاهد و گواهى از قرآن يا ساير سخنان ما بر آن پيدا کرديد، بپذيريد وگرنه نپذيريد. «4»
ه) امام رضا عليه السلام فرمودند: سند سخنان ما، قرآن و سنّت رسول‌خدا صلى الله عليه و آله است. «5»
و) يکى از مهم‌ترين علوم اسلامى، علم رجال است که براى شناخت خبر صحيح از غير صحيح، افرادى را که حديث نقل مى‌کنند، مورد ارزيابى و بررسى قرار مى‌دهد.
«1». نساء، 83.
«2». احزاب، 60.
«3». بحار، ج 2، ص 225.
«4». بحار، ج 2، ص 250.
«5». بحار، ج 2، ص 250.
جلد 9 - صفحه 171