تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
ق وَ الْقُرْآنِ الْمَجِيدِ «1» بَلْ عَجِبُوا أَنْ جاءَهُمْ مُنْذِرٌ مِنْهُمْ فَقالَ الْکافِرُونَ هذا شَيْ‌ءٌ عَجِيبٌ «2» أَ إِذا مِتْنا وَ کُنَّا تُراباً ذلِکَ رَجْعٌ بَعِيدٌ «3» قَدْ عَلِمْنا ما تَنْقُصُ الْأَرْضُ مِنْهُمْ وَ عِنْدَنا کِتابٌ حَفِيظٌ «4»
بَلْ کَذَّبُوا بِالْحَقِّ لَمَّا جاءَهُمْ فَهُمْ فِي أَمْرٍ مَرِيجٍ «5»
ترجمه
قسم بقرآن مجيد
بلى تعجب کردند که آمد آنانرا بيم دهنده‌اى از خودشان پس گفتند کافران اين چيزى است عجيب
آيا وقتى که مرديم و گشتيم خاک اين بازگشتنى است دور
بتحقيق دانستيم آنچه را که کم ميکند زمين از آنها و نزد ما کتابى است نگهدار
بلکه تکذيب کردند حق را وقتى که آمدشان پس آنها در امرى آشفته و پريشانند.
تفسير
راجع بفواتح السّور عموما بيانى در اوّل سوره بقره گذشت و اينجا مفسرين بعضى ق را اسمى از اسماء الهى دانسته‌اند که خدا قسم بآن ياد فرموده و بعضى اشاره باسماء الهى که مصدّر بقاف است مانند قادر و قاهر و قديم گرفته‌اند و بعضى آنرا عبارت از کوه قاف دانسته و گفته‌اند محيط بزمين و سبزى آسمان از آنست و در بعضى از روايات اينمعنى تأييد شده و در هر حال گفته‌اند جواب قسم محذوف است و مراد آنستکه قسم به ق و قرآن عظيم کريم که محمّد صلى اللّه عليه و آله و سلّم پيغمبر خدا است يا معاد اجسام محقق است و بنظر حقير اگر بتوان از پيش خود سخنى گفت خوب است گفته شود ق اشاره است بآنکه قيامت حق است و اين جمله جواب قسمى است که آيات بعد دلالت بر آن دارد و مقدّم شده بر قسم يعنى قيامت حق است قسم بقرآن شريف و بنابراين کلام احتياج بتقدير ندارد و مناسباتش محفوظ است و خداوند بر سبيل انکار نقل فرموده تعجّب کفّار قريش را از بعثت خاتم انبياء براى انذار و تخويف آنها از عذاب الهى چنانچه قمّى ره فرموده بگمان آنکه بايد رسول خدا
جلد 5 صفحه 50
فرشته باشد نه بشرى مانند خودشان و از آنکه وقتى مردم مردند و خاک شدند چگونه ميشود دو مرتبه زنده شوند و برگردند بصورت اوّل با آنکه اجزاء آنها متفرّق و در زمين پهناور گم يا مبدّل باشياء ديگرى گشته‌اند اين رجوع و بازگشتى است دور از تعقّل و تصديق و امکان ندارد و جواب فرموده اين دور از تعقّل و تصديق است براى کسانيکه علم ندارند بأجزاء متفرّق شده و تبديل صورشان بصورت اشياء ديگر ولى ما علم داريم بآنچه زمين از اجساد اموات ميخورد و جزء خود ميکند و ميکاهد از آنها و بصورت ديگرى در ميآورد و در نزد ما لوحى است که مکتوب و محفوظ است تمام جزئيات و تفاصيل اشياء و احوال خلق در آن و در اينصورت هيچ اشکالى ندارد که ما آن اجزاء متفرّقه را جمع‌آورى نموده و روح رفته را بقالبش برگردانيم ولى عمده در انکار آنها اين استبعاد نيست بلکه مقصودشان تکذيب حق و حقيقت و نرفتن زير بار فرمان کسى است که مانند خودشان است در بشريّت و از قبيله خودشان است و او را کمتر از خودشان پنداشته‌اند لذا در امر خودشان متحيّرند که تصديق کنند او را يا تکذيب ساحر بخوانند يا شاعر يا مجنون و هر روز نسبتى ميدهند و در يک قول ثابت نيستند و کارشان در هم و برهم و مختلط و شوريده و پريشان است و فکرشان مشوّش و آشفته و مضطرب و نگران نميدانند چه بگويند و چه بکنند و چگونه تصديق نمايند و چگونه ننمايند.