تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
أَ فَعَيِينا بِالْخَلْقِ الْأَوَّلِ بَلْ هُمْ فِي لَبْسٍ مِنْ خَلْقٍ جَدِيدٍ «15»
أَ فَعَيِينا بِالْخَلْقِ الْأَوَّلِ: آيا پس درمانده و عاجز شديم به آفرينش اول و راه نيافتيم به وجوه آن تا فرو مانيم به آفرينش دوم که بعث و حشر باشد. (همزه براى انکار) يعنى مشرکان و منکران معترفند بر اينکه مبدع خلق اول بى‌ماده و مده، مائيم نه غير ما، پس چرا اعتراف ننمايند بر قدرت ما به اعاده خلق به جميع مواد و رد حيات، زيرا قدرت ما بر خلق اول دلالتى صريح دارد بر آنکه اعاده خلق بر ما آسانتر خواهد چنانچه در آيه ديگر فرمايد: (کَما بَدَأَکُمْ تَعُودُونَ) «1» پس بر آنها لازم است که به عود در قيامت و حشر اقرار کنند، و عقل سليم نيز حکم نمايد؛ با وجود بر اين معترف نشوند، بَلْ هُمْ فِي لَبْسٍ: بلکه ايشان به سبب وساوس شيطانى و تسويلات نفسانى در شک و شبهه‌اند، مِنْ خَلْقٍ جَدِيدٍ: از آفرينش تازه که بعث و حشر باشد به تصور آنکه آن را مخالف عادت پنداشته و بر او
«1» سوره اعراف آيه 29.
جلد 12 - صفحه 222
ملتبس شده انکار نمايند و حال آنکه برهان عقلى قائم است به اثبات معاد.
در کتاب توحيد- ابن بابويه رحمه اللّه از حضرت باقر عليه السّلام سؤال شد از اين آيه، فرمود: تأويل آن آنکه خداى تعالى وقتى فانى نمايد اين عالم و اين خلق را و ساکن شوند اهل بهشت به بهشت و اهل جهنم به جهنم، تجديد فرمايد خداى تعالى عالمى غير اين عالم و خلقى غير اين خلق که عبادت کنند او را و به يگانگى خدا را ستايش نمايند، و خلق فرمايد براى ايشان زمينى غير اين زمين و آسمانى غير اين آسمان، بعد حضرت به راوى فرمايد: شايد تو مى‌بينى که خداى تعالى جز اين نيست اين يک عالم را، و مى‌بينى که خدا خلق نفرموده بشرى را غير شما، بلکه قسم به خدا هر آينه خلق فرموده هزار هزار عالم را و هزار هزار آدم را و تو آخر آن عوالم هستى و آنها آدميين بودند «1». و در خصال «2» و (تفسير) عياشى نيز قريب به اين مضمون وارد شده.