تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ وَ نَعْلَمُ ما تُوَسْوِسُ بِهِ نَفْسُهُ وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ «16»
بعد از آن به جهت تهديد فرمايد:
وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ: و هر آينه بتحقيق آفريديم جنس آدمى را، وَ نَعْلَمُ ما تُوَسْوِسُ: و مى‌دانيم ما آن چيزى را که وسوسه مى‌کند، بِهِ نَفْسُهُ: به آن نفس او، يا مى‌دانيم بوسوسه درآوردن نفس انسانى انسان را. و مراد بوسوسه حديث نفس است، يعنى ما مى‌دانيم آن چيزى را که نزد نفس حاضر است از مکنونات ضماير و سرائر قلوب و خواطر صدور، پس همه را بر وفق اعتقاد جزا و سزا خواهيم
«1» التوحيد، باب 38 (باب ذکر عظمة اللّه جل جلاله) ص 277 روايت 2.
«2» خصال ج 2 روايت 54 (آخرين روايت) ص 652.
جلد 12 - صفحه 223
داد.
تحقيق: علامه مجلسى رحمه اللّه در مرات العقول فرمايد: اعمال قلوب از اول بروز تا ظهور عمل جوارح مراتبى است: 1- حديث نفس: آنچه وارد شود بر قلب از مخاطره، مثل خطور صورت زنى که پشت سر انسانى باشد که اگر برگردد او را مى‌بيند. 2- ميل طبع: هيجان رغبت که شهوت طبعى باشد. 3- حکم قلب به آنکه سزاوار است نگاه کردن به آن، که اگر حياء و خوف نباشد بجا آورد.
4- همّ و قصد: تصميم عزم بر التفات و جزم به نگاه کردن؛ بعد از آن شرح آن را فرمايد: اما اول و دوم مؤاخذه ندارد زيرا در تحت اختيار انسانى نيست، و حديث شريف نبوى صلّى اللّه عليه و آله: عفى عن امّتى ما حدّثت به نفوسها: عفو شده است از امت من آنچه حديث نفس باشد شامل آنست. اما سوم: اعتقاد و حکم قلب، مردّد است بين اختيارى و اضطرارى و احوال مختلف است، اختيارى آن مؤاخذه دارد، و اضطرارى آن مورد مؤاخذه نيست. اما چهارم- همّ و عزم بر فعل هر آينه مؤاخذه دارد مگر آنکه بجا نياورد از ترس خدا و پشيمان شود از قصدش، در اين صورت قصد و همّش معصيت، و امتناع او مجاهده نفس و حسنه براى او باشد «1».
وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ: و ما نزديکتريم به انسان، مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ: از رگ جان او به او.
تنبيه: برهان عقلى قائم است که ذات خداوند سبحان از جسم و عوارضات جسميت منزه باشد، زيرا هر جسمى خالى نيست از حوادث، و هر چه مورد حوادث باشد هر آينه حادث، و ذات الهى قديم است نه حادث؛ بنابراين چون اقربيت از لوازم جسم و نسبت به ساحت کبريائى روا نيست، پس اسناد آن به حق تعالى مجاز، و مراد نسبت به علم است نه به مکان مانند (اللّه فى کل مکان) که مجاز باشد.
بيان: (وريد) دو رگ باشند که مکتنفند به هر دو صفحه گردن از جانب
«1» مرآة العقول ج 11 باب الوسوسة و حديث النفس ص 272- 273.
جلد 12 - صفحه 224
قدام و متصلند به وتين، و آن رگى است ثابت از قلب که انقطاع آن، موت صاحب آنست، و جميع رگها که متفرقند در بدن از اين رگ منشعب شوند. و نزد بعضى (وريد) اسم جنس و مراد جميع رگها و تسميه آن به وريد به جهت ورود روح است در آن، و حبل الوريد مثلى است که مستعمل در فرط قرب و اضافه آن بيانى است. و حقيقت معنى آنکه علم سبحانى بر وجهى محيط است به احوال انسان که هيچ چيز از خفاياى صدور و سراير قلوب بر او مخفى نيست، پس کأنّ او سبحانه اقرب است به انسان از رگى که حامل روح است.
2- بعضى از علما فرموده‌اند که حبل الوريد اقرب اجزاى نفس انسانى است به جهت قيام روح به او به خلاف ساير اعضا، پس در اين کلام اشاره است به آنکه اگر آنى افاضه فيض از فياض على الاطلاق سلب شود رشته حيات گسيخته گردد.
3- محققان فرموده‌اند هرگاه کيفيت قرب جان را که پيوسته است به تن در نتوان يافت، قرب حق تعالى را که از جميع کيفيات مقدس و منزه است چگونه ادراک توان نمود؛ و قرب حق به بنده بر دو قسم است: يکى عام که شامل جميع مخلوقات باشد و نکته (و هو معکم اينما کنتم) «1» اشاره به آنست؛ و ديگر خاص که خواص بندگان باشد و سرّ آيه (وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ) رمزى است از آن.
4- آنکه ما داناتريم به حال انسان از کسى که در قرب نسبت به او به منزله رگ گردن باشد. حاصل آنکه ما به علم و قدرت و حفظ نزديکتريم به آدميان از حبل الوريد نسبت به ايشان.