آیه ۱۶ سوره ق: «و لقد خلقنا الإنسان و» — معنی و تفسیر

معنی کلمات و عبارات

«تُوَسْوِسُ بِهِ نَفْسُهُ»: ضمیر (ه) اگر به انسان برگردد، معنی چنین است: چیزهائی که نفس بدو می‌گوید. اگر به (ما) برگردد، معنی بدین شکل است: خواستهای دل و اندیشه‌های مغز. «حَبْلِ الْوَرِیدِ»: شاهرگ گردن. اضافه (حَبْلِ) به (الْوَرِیدِ) بیانیه است. یعنی رشته‌ای که ورید نام دارد. وریدها دو رگ هستند که در دو طرف گردن قرار دارند و به دو استخوان پشت گوش متصلند و با قطع هر یک انسان می‌میرد (نگا: المصحف المیسر). «نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَیْهِ ...»: قرب خدا قرب علمی است؛ نه مکانی.

نزول

سال ۵ بعثت(دوره مکی) بازپخش وحی در این سال

در آن زمان چه می‌گذشت (۳ رویداد)

نکات آیه

۱- خداوند، خالق انسان و آگاه به وسوسه هاى نفسانى وى «و لقد خلقنا الإنسن و نعلم ما توسوس به نفسه» ۲- لازمه خالقیت، آگاهى به اسرار و نهفته هاى وجود مخلوق «و لقد خلقنا ... و نعلم ما توسوس به نفسه» از این که خداوند، نخست مسأله خلقت را مطرح کرده و سپس علم خویش به اسرار آدمیان را بیان داشته، تلازم یاد شده استفاده مى شود. ۳- نفس آدمى، داراى انگیزش هاى منفى و مرموز «و نعلم ما توسوس به نفسه» «وسوسه» (مصدر «توسوس» ) در اصل به معناى صداى آهسته است و در این جا کنایه از خواطر مذموم و ناپسند مى باشد. ۴- انکار معاد، ناشى از وسوسه هاى مرموز نفس و نه نارسایى برهان آن * «بل هم فى لبس من خلق جدید ... و نعلم ما توسوس به نفسه» ۵- خداوند، نزدیک تر از رگ هاى قلب، به انسان «و نحن أقرب إلیه من حبل الورید» «ورید» ممکن است به معناى رگ هایى باشد که خون را به قلب مى رساند. ۶- خداوند، نزدیک تر از رگ گردن، به آدمى «و نحن أقرب إلیه من حبل الورید» «ورید» مى تواند به معناى رگ گردن باشد. ۷- سراسر وجود آدمى و زوایاى قلب انسان، آشکار براى خداوند «و نحن أقرب إلیه من حبل الورید» ۸- علم الهى به اعماق وجود آدمى، هشدارى به وى در تأثیرپذیرى از وسوسه هاى نفس «و نعلم ما توسوس به نفسه و نحن أقرب إلیه من حبل الورید» تعبیر و «نحن أقرب...» - در پى «نعلم ما توسوس...» - مى تواند از آن جهت باشد که آدمى با ناظر دیدن خدا، خود را از بند وسوسه هاى نفس رها مى سازد. ۹- علم الهى، به زوایاى وجود آدمى، پشتوانه برپایى قیامت و حساب رسى و مؤاخذه انسان * «و نحن أقرب إلیه من حبل الورید» در آیات پیشین براى اقامه برهان معاد به دو نکته اشاره شده است: نخست قدرت خداوند و سپس علم او. اکنون دراین آیات، تعبیر «أفعیینا...» به قدرت و «نعلم ما توسوس...» به علم الهى نظر دارد. ۱۰- اصلاح اندیشه و اعتقاد، نیازمند اصلاح نفس* «بل هم فى لبس من خلق جدید ... و نعلم ما توسوس به نفسه» این آیات، در مقام اصلاح اندیشه منکران معاد است. خداوند، در پایان ادله عقلى بر امکان معاد مسأله وسوسه هاى نفسانى را مطرح کرده است. این مى تواند از آن جهت باشد که منکران معاد، براى اصلاح عقیده، همواره گمان نکنند که مشکلشان عقلى و برهانى است; زیرا چه بسا عقیده نادرست، تکیه بر وسوسه هاى نفس داشته باشد که در این صورت، اصلاح عقیده نیازمند اصلاح نفس خواهد بود.

تفسیر (۱۰)

موضوعات

دسته‌بندی موضوعی

فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۲۴)

اقرب
ثبت اعمال انسان و حفظ انها ازسوی فرشتگان مراقب وی+۶ آیه
ثبت تمام سخنان انسان ازسوی فرشتگان+۲ آیه
خداوند، خالق و منشا افرینش انسان
نفس انسان، قوّهای وسوسهگر
هشدار خدا به انسانها، از عذاب قیامت+۲ آیه
تشبیه رگ به ریسمان، از نظر شکل ظاهری
خداوند، نزدیک تر از رگ قلب به انسان
خداوند، نزدیک تر از رگ گردن به انسان
خالقیّت خداوند، مقتضی اگاهی و علم غیبی او به امور و نهفته های وجود مخلوق+۲ آیه
خداوند، دانا و اگاه به تمامی سخنان+۳ آیه
خداوند، عالم به وسوسه های نفس
فرشتگان ثبت اعمال، علاوه بر علم محیط الهی، گواهی دیگر بر اعمال انسان+۱ آیه
خداوند، نزدیک تر از رگ گردن به انسان
وسوسهگری، از احوال نفس انسان
خداوند، اگاه به وسوسههای نفسانی انسان
علم الهی به اعماق وجود ادمی، هشداری به وی، در تاثیرپذیری از وسوسههای نفس
امکان اصلاح اندیشه و اعتقاد با اصلاح نفس وسوسهگر
هشدار خداوند به انسان، درباره تاثیرپذیری از وسوسههای نفس
خداوند، خالق انسان و اگاه به وسوسههای نفسانی وی
توجّه انسان به دو مراقب بر اعمال وی، زمینهساز تبعیّت نکردن از وسوسههای نفس+۱ آیه
علم الهی به اعماق وجود ادمی، اتمام حجت به وی در تاثیر پذیری از وسوسههای نفس+۱ آیه
نفس ادمی، دارای انگیزشهای منفی و مرموز
وسوسه شدن ادمی، از سوی نفس خویش+۴ آیه

آیات مرتبط

✓موضوع ✓ریشه‌واژه ✓المیزان

موضوعریشه‌واژهالمیزان حلقهٔ سبز: مکی حلقهٔ بنفش: مدنی

کاوش لایه‌ای روابط ستون‌های المیزان

واژه‌ها

وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ وَ نَعْلَمُ مَا تُوَسْوِسُ بِهِ نَفْسُهُ وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ