تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
يَوْمَ نَقُولُ لِجَهَنَّمَ هَلِ امْتَلَأْتِ وَ تَقُولُ هَلْ مِنْ مَزِيدٍ (30)
يوم يقول لجهنّم: و ياد کن روزى را که گويد مر جهنم را، هَلِ امْتَلَأْتِ: آيا پر شدى از کفار و فجار، يا تبدل و متغير نشود فرمان وعد و وعيد در روزى که حق سبحانه اين خطاب به جهنم فرمايد. حفص که يکى از قراء است (نَقُولُ) خوانده، يعنى روزى که گوئيم به جهنم آيا پر شدى از کفار جن و انس.
وَ تَقُولُ هَلْ مِنْ مَزِيدٍ: گويد جهنم آيا هيچ زيادتى هست، يعنى زياده کن و حق تعالى کفار را به او فرستد تا پر شود (يا استفهام بمعنى نفى) يعنى پر شدم و زيادتى را گنجايش نيست. زمخشرى گفته «1» اين سؤال و جواب از باب تخييل و مقصود تصوير اين معنى در قلوب و تبيين آن در عقول است و اين کلام متضمن دو معنى باشد: 1- آنکه جهنم با وجود زيادتى اتساع و گنجايش از کفار پر شود تا به حدى که وسعت نداشته باشد. 2- آنکه جهنم به اندازه‌اى سعه دارد که هر چند در آن داخل کنند باز هم جا داشته باشد.
تبصره: طبرسى فرمايد «2»: در تکلم جهنم چند وجه است:
«1» در تفسير کشاف (چ مصر 1354 ق) ج 4 ص 23.
«2» در مجمع البيان (1403 ق- قم) ج 5 ص 148- 147.
جلد 12 - صفحه 236
1- آنکه به جهت فرط وسعت و عظمت به منزله ناطقى باشد که کسى او را گويد آيا پر شدى، جواب دهد پر نشدم و هنوز در من سعه کثرت هست.
2- حق تعالى آلت تکلم را در او خلق فرمايد تا به اين قول متکلم شود و اين مستبعد نيست، زيرا ذاتى که قادر باشد بر انطاق جوارح و جلود، البته قادر خواهد بود بر آنکه جهنم را به نطق آورد.
3- خطاب از روى حقيقت خزنه جهنم را باشد و اسناد آن به جهنم بر سبيل توسع و معنى آنکه: اى خازنان جهنم آيا دوزخ از کفار و فجار پر شد، خزنه جواب دهند زيادى نمانده؟