آیه ۳۰ سوره ق

«هَلِ امْتَلاَتِ»: آیا پر شده‌ای؟ حرف استفهام، تقریری است. یعنی بگو که پر شده‌ای و ما به وعده خود (نگا: سجده / ، ص / ) وفا کرده‌ایم. «هَلِ امْتَلاَتِ ... مَزِیدٍ»: معنی دیگر: آیا پر شده‌ای؟ دوزخ می‌گوید: آیا افزون بر این هم هست؟ در این صورت افزون‌طلبی دوزخ بر اثر خشم بر دوزخیان و تقاضای تضییق مکان بر آنان و رویهم متراکم شدن ایشان است.

۱ - جهنم، در برگیرنده انبوه مجرمان و داراى اشتهایى سیرى ناپذیر «یوم نقول لجهنّم هل امتلأت و تقول هل من مزید» ۲ - جهنم، تقاضامند دریافت مجرمان هر چه بیشتر «و تقول هل من مزید» ۳ - گنجایش و سیرى ناپذیرى دوزخ، تهدیدى براى کافران با همه انبوهى و کثرت آنان «یوم نقول لجهنّم هل امتلأت و تقول هل من مزید» از این که خداوند، اشتهاى سیرى ناپذیر دوزخ را تذکر داده است; استفاده مى شود که نباید کافران، کثرت وانبوهى خویش را مانعى در راه اجراى احکام و کیفرهاى الهى بدانند; بلکه جهنم بیش از آنچه آنان تصور کنند، گنجایش و پذیرش دارد. ۴ - جهنم، در شگفت از کثرت و انبوهى کافران و دوزخیان * «و تقول هل من مزید» برداشت یاد شده بدان احتمال است که سؤال «هل من مزید» از روى انکار و اعجاب باشد; یعنى، آن قدر کافران را در خود جاى داده که به شگفتى آمده و مى پرسد: آیا به راستى هنوز هم کافرانى افزون تر وجود دارند؟! ۵ - جهنم، داراى نوعى ادراک در عالم قیامت * «یوم نقول لجهنّم هل امتلأت و تقول هل من مزید» برداشت بالا بدان احتمال است که گفتوگوى مطرح در آیه شریفه، گفتوگویى واقعى باشد و نه در مقام بیان نمادین حقیقت. ۶ - طبع دوزخ، همچون طبع دنیاطلبان، فزون طلب و زیاده خواه * «یوم نقول ... و تقول هل من مزید» با توجه به این که دوزخ و بهشت، مقام ظهور و تجلّى حقایقى است که آدمى در عالم «ناسوت» تدارک دیده است، آیه مى تواند کنایه از فزون طلبى دنیاداران دوزخى باشد. ۷ - نقش انذارهاى الهى، در هدایت پذیرى مردم «و قد قدّمت إلیکم بالوعید ... یوم نقول لجهنّم ... هل من مزید»