تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ مِنْ آياتِهِ أَنَّکَ تَرَى الْأَرْضَ خاشِعَةً فَإِذا أَنْزَلْنا عَلَيْهَا الْماءَ اهْتَزَّتْ وَ رَبَتْ إِنَّ الَّذِي أَحْياها لَمُحْيِ الْمَوْتى إِنَّهُ عَلى کُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيرٌ (39)
وَ مِنْ آياتِهِ: و از آيات شواهد قدرت سبحانى، أَنَّکَ تَرَى الْأَرْضَ: آنست که تو مى‌بينى زمين را، خاشِعَةً: ذليل و خوار. اين مستعار است براى زمين به اعتبار يبوست و عدم نضارت و طراوت او به نباتات، يعنى مى‌بينى زمين را پژمرده و خشک و فرسوده، فَإِذا أَنْزَلْنا: پس چون نازل فرمائيم، عَلَيْهَا الْماءَ: بر آن زمين آب باران را، اهْتَزَّتْ وَ رَبَتْ: به جنبش در آيد از روى نشاط و برآيد مانند خمير مايه و منتفخ گردد تا از ميان آن انواع نباتات و رياحين بيرون آمده و متزين
«1» نهج البلاغه فيض الاسلام. خطبه اول، صفحه 28.
جلد 11 - صفحه 377
و آراسته گردد. إِنَّ الَّذِي أَحْياها: بدرستى که آن ذاتى که بر اين وجه زنده گردانيد زمين مرده را، لَمُحْيِ الْمَوْتى: هر آينه زنده کننده مردگان است در قيامت، إِنَّهُ عَلى کُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيرٌ: بدرستى که او بر هر چيز از اماته و احياء تواناست، چه قدرت او به جميع مقدورات مساوى است به جهت اشتراک علت در جميع ممکنات که امکان است.
تبصره:
آيه شريفه اثبات مبدء و معاد را فرمايد:
اما مبدء: مشاهده شود زمين در زمستان مرده و آثارى از او ظاهر نيست، قادر متعال به سبب نزول باران آن را زنده فرمايد و انواع رياحين و گلها هويدا و اشجار سبز و خرم به ظهور ميوه‌جات مختلفه در کم و کيف و رنگ و بو و خاصيت، تدبير صانع و خالق عالم وجود را مبرهن سازد.
اما معاد: ذات قادر متعال که زمين را بعد از مردنش زنده فرمايد البته قادر خواهد بود بر آنکه مردگان را زنده فرمايد در روز قيامت براى پاداش و مجازات اعمال از خير و شر و ثواب و عقاب، و اين ملازمه را برهان عقلى حاکم است.