تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
مَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ أَساءَ فَعَلَيْها وَ ما رَبُّکَ بِظَلاَّمٍ لِلْعَبِيدِ (46)
پس بر سبيل احتجاج بر اهل انکار فرمايد:
مَنْ عَمِلَ صالِحاً: هر که بجا آورد کار پسنديده و شايسته از طاعت و عبادت، فَلِنَفْسِهِ: پس براى نفس او است، يعنى منفعت و ثواب او راجع است به او نه به غير او، وَ مَنْ أَساءَ: و هر که عمل بد کند از فسق و معصيت، فَعَلَيْها:
پس بر او است، يعنى وبال و عقاب آن ملحق است به او، وَ ما رَبُّکَ: و نيست و نباشد پروردگار تو، بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ: ستم کننده مر بندگان را که سزاوار عمل او مکافات نکند و ثواب طاعت کسى را بى‌وجه به غير دهد، و به جهت معصيت
جلد 11 - صفحه 383
شخص، غير را عقوبت فرمايد.
تنبيه:
در آيه شريفه چند چيز است:
1- «ظلام» در اين مقام براى مبالغه نفى است نه منفى که مستلزم بقاى اصل ظلم باشد.
2- ايثار آن بر ظالم اشعار است بر آنکه صدور ظلم قليل از ذاتى که غنى مطلق و عالم به قبح آن باشد در نهايت عظمت است، چه جاى صدور ظلم عظيم.
3- تنبيه بر آنکه مؤاخذه کسى به گناه غيرى و اثابت شخص به طاعت ديگرى، ظلم خواهد بود.
4- آنکه ظلم از قبايح عقليه، و عقل مستقل حاکم است به قبح آن، و از محالات عقليه است صدور قبيح از حکيم على الاطلاق.
5- صدور ظلم يا از جهت حاجت، يا از بابت جهل و عدم علم به مصالح و مفاسد، و يا صادر شود از او فعل ظلم و جور بدون داعى و سبب؛ و همه آن از محالات عقليه است، پس آيه شريفه برهان قاطعى است بر بطلان قول جبريه.
شأن نزول:
کفار قريش به حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله گفتند اگر تو پيغمبرى و در وعيد عذاب آخرتى که ما را نمائى صادقى، بگو قيامت کى خواهد بود، آيه نازل شد: