تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ قالَ رَبُّکُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَکُمْ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَکْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِينَ (60)
وَ قالَ رَبُّکُمُ: و فرمود پروردگار شما، ادْعُونِي: بخوانيد مرا در جميع مقاصد و مطالب و وقوع بليات، أَسْتَجِبْ لَکُمْ: تا اجابت کنم براى شما اگر مقتضى مصلحت باشد. محققان فرموده‌اند بنده را لازم است لفظا يا قصدا دعا را معلق سازد به شرط مصلحت، و الا در مظان قبح خواهد بود، چه در اين صورت ممکن است که داعى چيزى باشد که مستلزم مفسده است. إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَکْبِرُونَ:
بدرستى که آنانکه تکبر ورزند، عَنْ عِبادَتِي: از پرستيدن و عبادت من، سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِينَ: زود باشد داخل گرديده شوند جهنم را در حالتى که ذليلان و خوار شدگان باشند.
تنبيه: در اين آيه دو مطلب است: مطلب اوّل: فضل و تأکيد در دعاء:
جلد 11 - صفحه 325
1- در عيون فرمود رسول اکرم صلّى اللّه عليه و آله: الدّعاء سلاح المؤمن و عماد الدين و نور السّموات و الارض: دعا اسباب جنگ مؤمن، نگهدارنده دين و نور آسمان و زمين است «1».
2- افضل عبادة امّتى بعد قرائة القران الدّعاء ثمّ قرء «ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَکُمْ ...» الا ترى انّ الدّعاء هو العبادة. و قال: لا تعجزوا عن الدّعاء فانّه لم يهلک مع الدّعاء احد، و يسئل احدکم ربّه حتّى يسئله شسع نعله اذا انقطع و اسئل اللّه من فضله فانّه يحبّ ان يسئل. فرمود: افضل عبادت امت من بعد از قرائت قرآن دعا است، پس قرائت نمود آيه را: «ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَکُمْ ....»؛ آيا نمى‌بينى که دعاء او عبادت است، زيرا در ذيل آيه فرموده: «إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَکْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي». و فرمود آن حضرت: عاجز نشويد از دعاء بدرستى که هلاک نشد با دعا هيچکس. و سؤال کند هر يک از شما پروردگار خود را تا به مرتبه‌اى که سؤال کند بند نعلين خود را هرگاه بريده شود، و طلب کنيد خدا را از فضل او، بدرستى که دوست دارد خدا اينکه سؤال گرديده شود «2».
3- حضرت امير المؤمنين عليه السّلام فرمايد: لا تستحقروا دعوة احد فانه يستجاب لليهودى فيکم و لا يستجاب له فى نفسه: حقير نشماريد دعاى هيچکس را، بدرستى که اجابت شود دعاى يهودى در حق شما، و مستجاب نشود در حق خودش «3».
4- نهج البلاغه- حضرت امير المؤمنين عليه السّلام در وصاياى خود به حضرت امام حسن عليه السّلام فرمايد: بدان آن ذاتى که به يد قدرت او است خزائن آسمانها و زمينها، بتحقيق اذن فرموده براى تو در دعا و تکفل نموده اجابت را و امر فرموده که سؤال کنى تا عطا فرمايد تو را و طلب رحمت نمائى تا بخشايش فرمايد تو را «4».
مطلب دوّم: عدم استجابت دعا:
«1» سفينة البحار ج 1 ص 446 بنقل از عيون.
«2» سفينة البحار، ج 1 ص 446 ذيل ماده دعاء.
«3» بحار الانوار، ج 93 ص 294 ذيل روايت 23 بنقل از مکارم الاخلاق.
«4» نهج البلاغه (ترجمه: فيض الاسلام)، نامه 31 ص 924- 923.
جلد 11 - صفحه 326
در کتاب تنبيه- در ذيل حديثى از حضرت امير المؤمنين عليه السّلام سؤال شد: خداوند سبحان فرمايد: «ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَکُمْ» پس چرا ما مى‌خوانيم خدا را و اجابت نفرمايد؟ فرمود: قلبهاى شما خيانت نموده به هشت خصلت:
1- شناختيد خدا را، پس ادا ننموديد حق او را چنانچه واجب فرموده بر شما، پس بى‌نياز ننمود معرفت شما چيزى را.
2- ايمان آورديد به پيغمبر او، پس مخالفت نموديد سنت او را و اقتدا کرديد شريعت او را، پس کجاست ثمره ايمان شما.
3- خوانديد کتاب او را که نازل شده بر شما، پس عمل ننموديد به آن و گفتيد شنيديم و اطاعت نموديم، پس مخالفت کرديد.
4- گفتيد که مى‌ترسيد از آتش، و حال آنکه در هر وقت مقدم شويد به آن به گناهان خود، پس کجاست ترس شما.
5- گفتيد که راغب بهشت هستيد، و حال آنکه در هر وقت بجا آوريد چيزى را که دور گرداند شما را، پس کجاست رغبت شما.
6- شما خورديد نعمت مولى را و شکر ننموديد.
7- خدا امر فرموده به عداوت شيطان: «إِنَّ الشَّيْطانَ لَکُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا» «1» پس دشمنى نموديد او را بدون اعراض، و دوستى نموديد او را بدون مخالفت.
8- قرار داديد عيوب مردم را نصب العين خود و عيوب خود را پشت سر خود انداختيد، پس ملامت کنيد و حال آنکه خود مستحق ملامت هستيد؛ پس با اين طريق چه دعائى از شما مستجاب شود و حال آنکه ابواب و طرق آن را مسدود نموديد، پس بترسيد خدا را و اصلاح کنيد اعمال خود را و خالص نمائيد باطن خود را و امر کنيد به معروف و نهى کنيد از منکر تا خداوند دعا را مستجاب فرمايد «2».
«1» سوره (35) فاطر، آيه 6.
«2» بحار الانوار ج 93 ص 377- 376 روايت 17، از دعائم الاسلام بنقل از کتاب التنبيه.
جلد 11 - صفحه 327