تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ يُرِيکُمْ آياتِهِ فَأَيَّ آياتِ اللَّهِ تُنْکِرُونَ (81) أَ فَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا کَيْفَ کانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ کانُوا أَکْثَرَ مِنْهُمْ وَ أَشَدَّ قُوَّةً وَ آثاراً فِي الْأَرْضِ فَما أَغْنى عَنْهُمْ ما کانُوا يَکْسِبُونَ (82) فَلَمَّا جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَرِحُوا بِما عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ وَ حاقَ بِهِمْ ما کانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ (83) فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا قالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَ کَفَرْنا بِما کُنَّا بِهِ مُشْرِکِينَ (84) فَلَمْ يَکُ يَنْفَعُهُمْ إِيمانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا سُنَّتَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ فِي عِبادِهِ وَ خَسِرَ هُنالِکَ الْکافِرُونَ (85)
ترجمه
و مينماياند بشما نشانه‌هاى خود را پس کدام يک از نشانه‌هاى خدا را انکار ميکنيد
آيا پس گردش نميکنند در زمين پس بنگرند چگونه بود انجام کار آنانکه بودند پيش از آنها بودند بيشتر از آنها و سخت‌تر در توانائى و اثرهاى باقى در زمين پس کفايت نکرد از آنها آنچه بودند کسب ميکردند
پس چون آمدند آنها را پيغمبرانشان با معجزات شاد شدند بآنچه بود نزد آنها از دانش و احاطه نمود بآنها آنچه
جلد 4 صفحه 543
بودند بآن استهزاء ميکردند
پس چون ديدند عذاب ما را گفتند گرويديم بخدا بتنهائى و کافر شديم بآنچه بوديم بآن شرک آورندگان
پس نبود که سود دهد آنها را گرويدنشان چون ديدند عذاب ما را بوده طريقه خدا که بتحقيق گذشت در بندگانش و زيان کردند آنجا کافران.
تفسير
خداوند متعال بعد از اشاره ببعضى از نعم خود که از آن جمله انعام بود و ذکر شد عمده آنها شتر است ميفرمايد و مينماياند بشما نشانه‌هاى قدرت و رحمت خود را پس کدام يک از آنها را ميتوانيد منکر شويد قطع نظر از ساير آيات الهى که ذکر شده و ميشود همين شتر حيوان باين بزرگى و قوّت مسخّر شدنش براى انسان بطوريکه طفلى مهار او را بدست بگيرد و هر جا بخواهد ببرد چه اندازه دلالت بر قدرت و رحمت خدا نسبت به بندگان دارد هر قدر شخص در نفس خود و زمين خدا فکر و سير نمايد شواهد و دلائل توحيد و علم و حکمت و قدرت و رحمت خداوند ظاهر گردد بقدريکه نميتوان تعداد نمود از آن جمله آثار باقيه در راه شام و يمن است براى اهل مکه در مسافرتهاشان بآن بلاد از ابنيه خرابه و قنوات و قصور و انهار بائره امم سالفه که دلالت دارد بر آنکه آنها بيشتر و قوى‌تر بودند از اينها و در نتيجه مخالفت با پيغمبرانشان معذّب شدند و تمام عماراتشان ويران و زير و زبر شد و هيچ يک از آنوسائل ظاهرى که آنها تهيه نموده بودند براى آسايش خودشان بحال آنها فائده نداشت و مانع از نزول عذاب خدا بر آنها نشد و با آنکه وقتى انبياء آمدند و ادلّه دالّه بر نبوت خود را اقامه نمودند از معجزات و شواهد صدقشان آنها بعلم و دانش خودشان در امور دنيا از صناعت و فلاحت و تجارت مغرور شدند و فرحناک بودند بآن و لوازم تعيّش و کامرانى که براى خود تهيه نموده بودند و انبياء عظام را که از اوضاع آخرت و مفاسد تعيّشات دنيوى اخبار مينمودند و از عذاب الهى بيمشان ميدادند استهزاء ميکردند و در نتيجه همان عذاب که مورد استهزاء آنها واقع شده بود احاطه نمود بر آنها بطوريکه راه فرارى براى آنان باقى نماند و همه بجزاى اعمال بدشان در دنيا رسيدند و چون شدّت عذاب خدا را مشاهده مينمودند اقرار بتوحيد حق ميکردند و از بتها بيزارى ميجستند ولى ديگر ايمان بحال آنها فائده نداشت چون از روى الجاء و ترس بود و چنين ايمانى قبول
جلد 4 صفحه 544
نميشود طريقه مرضيّه الهيّه از قديم بر اين جارى شده که ايمان اختيارى مبنى بر فکر و تأمل در آيات را ميپذيرد نه ايمان اجبارى مبنى بر ترس و فرار از عذاب را و زيانى بالاتر از اين نيست که لذّات دنيوى و نعيم اخروى خودشان را از دست داده ببدنامى و عذاب دنيا و آخرت گرفتار شدند در عيون از امام رضا عليه السّلام نقل نموده که پرسيدند چرا خداوند فرعون را غرق نمود با آنکه او ايمان آورد و اقرار بتوحيد خدا نمود فرمود براى آنکه ايمان آورد وقت ديدن عذاب و ايمان در چنين وقتى قبول نميشود و اين حکم الهى است که هميشه بوده و خواهد بود و باين دو آيه استشهاد فرمود و در کافى روايت نموده که در زمان متوکل عباسى مردى نصرانى با زن مسلمانى زنا کرده بود او را آوردند حد بزنند مسلمان شد بعضى گفتند اسلام کفر و گناه او را از ميان برد و بعضى آراء ديگرى اظهار داشتند و متوکل بحضرت هادى امام دهم عليه السّلام مراجعه نمود و آنحضرت مرقوم فرمود بايد او را بزنند تا بميرد و سايرين منکر شدند و گفتند اين حکم دليلى ندارد و ثانيا براى طلب دليل بآنحضرت مراجعه شد و جوابى رسيد که در آن بعد از بسمله اين دو آيه نوشته شده بود و متوکل بدستور حضرت عمل نمود و آنمرد زانى را بقدرى زدند که مرد در ثواب الاعمال و مجمع از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که هر کس سوره حم المؤمن را در هر شب بخواند خداوند گناهان گذشته و آينده او را بيامرزد و او را موفق به تقوى و پرهيزکارى فرمايد و آخرت او را بهتر از دنيا قرار دهد و از امام صادق عليه السّلام روايت شده که حم‌ها ريحانهاى قرآنند پس حمد و شکر نمائيد خدا را بحفظ و تلاوت آنها و ثواب زيادى براى آن بيان فرموده است و الحمد للّه رب العالمين و صلى اللّه على سيدنا محمد و آله الطاهرين.
جلد 4 صفحه 545