تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها وَ الَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنامِها فَيُمْسِکُ الَّتِي قَضى عَلَيْهَا الْمَوْتَ وَ يُرْسِلُ الْأُخْرى إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى إِنَّ فِي ذلِکَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَکَّرُونَ (42)
بعد از آن بيان بعث را فرمايد:
اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ: خداى قبض مى‌کند جميع نفسها را، حِينَ مَوْتِها:
هنگام مردن ايشان، يعنى نزد انقضاى آجال قطع حيات ايشان فرمايد.
بيان: گرچه عزرائيل قبض نفوس را نمايد، لکن چون به امر و فرمان الهى است، پس در حقيقت خداى تعالى توفى نفوس فرمايد.
وَ الَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنامِها: و فرا مى‌گيرد نفسهائى که نمرده است در
جلد 11 - صفحه 249
خواب آن، يعنى قطع تصرف و تدبير آن مى‌کند از آن نه قطع حيات، فَيُمْسِکُ الَّتِي قَضى: پس نگاه مى‌دارد در آن جهان آن نفوسى که حکم کرده شده است، عَلَيْهَا الْمَوْتَ: بر او مرگ، وَ يُرْسِلُ الْأُخْرى: و مى‌فرستد نفوس ديگر که از آن زندگانى است به ابدان ايشان، إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى: تا وقت نام برده شده يعنى هنگام اجل.
تبصره:
اطلاق نفس، بر مجموع روح و بدن است؛ اما نفسى که به معنى روح فقط باشد جمع آن بر نفوس مى‌کنند نه انفس، پس توفى انفس اماته آنست که سلب آن چيزى است که به آن زنده و حساس و ادراک است از صحت اجزاء و سلامتى آلات آن، چه نزد انتفاء اين حالات هيئت مجموعه به اجتماع باقى نمى‌ماند و اطلاق توفى آن در حالت نوم بر سبيل تشبيه نائمين است به موتى، و وجه شبه «بينهما» انتفاء آثار آنست از تصرف و تدبير.
تتميم:
در بدن آدمى نفس و روح هر دو باشد، و ميان اين دو شعاعى است به مثابه شعاع آفتاب. نفس (روح انسانى) آنست که عقل و تميز به آن متعلق است. و روح «حيوانى» نفس و تحرک به آن قائم باشد، هرگاه بنده به خواب رود خداى تعالى قبض نفس او مى‌کند و روح او را باقى گذارد؛ وقت مرگ قبض هر دو فرمايد، پس زوال روح مستلزم زوال نفس است بدون عکس، و مؤيد اينست روايت عياشى از حضرت باقر عليه السلام فرمود: هيچکس به خواب نمى‌رود مگر آنکه نفس او به آسمان عروج و روح در آن مى‌ماند و ميان روح و نفس او شعاعى پيدا شود مانند شعاع آفتاب، پس اگر اذن الهى تعلق يابد به قبض ارواح، روح اجابت نفس نمايد، و اگر اذن تعلق به بقاى روح شود، نفس اجابت روح کند، اينست معنى (اللّه يتوفى الانفس ...) و هرگاه نفس نائم ملاحظه ملکوت سماوات نمايد، آنچه در خواب مى‌بيند قابل تعبير؛ و آنچه ميان زمين و آسمان مشاهده کند تخيلات شيطانيه باشد. «1» إِنَّ فِي ذلِکَ لَآياتٍ: بدرستى که در اين توفى و امساک هر آينه علامات
«1» مجمع البيان طبرسى (چ 1401 ق- قم) ج 4 ص 501 بنقل از عياشى.
جلد 11 - صفحه 250
واضحه است بر کمال قدرت الهى و دلالات لايحه است بر حشر و نشر در روز قيامت، لِقَوْمٍ يَتَفَکَّرُونَ: براى گروهى که تفکر و تأمل نمايند در اين امور و برهان توحيد و معاد را دريابند.