اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
اللّه‌ُ يَتَوَفَّي الأَنفُس‌َ حِين‌َ مَوتِها وَ الَّتِي لَم تَمُت فِي مَنامِها فَيُمسِک‌ُ الَّتِي قَضي عَلَيهَا المَوت‌َ وَ يُرسِل‌ُ الأُخري إِلي أَجَل‌ٍ مُسَمًّي إِن‌َّ فِي ذلِک‌َ لَآيات‌ٍ لِقَوم‌ٍ يَتَفَکَّرُون‌َ (42)
خداوند متعال
جلد 15 - صفحه 320
ميگيرد نفوس را زمان موت آنها و نفسي که نمرده است در حال نوم خود پس ميگيرد آن نفسي که تقدير شده و قضاء الهي جاري شده بر آن نفس مرگ را و رها ميکند نفس ديگري که تقدير نشده تا مدتي که بر او تعيين شده بدرستي که در اينکه گونه تقديرات آياتيست براي قومي که بفکر بيايند اللّه‌ُ يَتَوَفَّي الأَنفُس‌َ حِين‌َ مَوتِها توفي اخذ بقوه است مثل توفي دين که از مديون ميگيرد بخلاف وفا دين که خود مديون اداء ميکند و معلوم ميشود که نفوس طالب موت نيستند و حاضر بمرگ که از آنها بشدت ميگيرند مگر نفوس عاليه مثل صديقه طاهره که عرض ميکند
«اللهم عجل وفاتي سريعا»
يا آنکه پيغمبر باو خبر ميدهد که تو کسي هستي از اهل بيت من که بمن زود ملحق ميشود متبسم ميشود و مثل امير المؤمنين که ميفرمايد
«فزت برب الکعبه»
و مثل ابي عبد اللّه که عرض ميکند
«الهي وفيت بعهدي اوف بعهدک»
و اصحابش که بر يکديگر سبقت ميگرفتند يا موسي بن جعفر
« يا من يخلص الشجر من بين ماء و طين و يخلص اللبن من بين فرث و دم و يخلص الطفل من بين مشيمة و رحم خلصني من حبس هارون و يده»
و امثال اينها.
تنبيه: در اينکه آيه توفي را نسبت بخود ميدهد.
اللّه‌ُ يَتَوَفَّي الأَنفُس‌َ در جاي ديگر نسبت بملک الموت ميدهد. قُل يَتَوَفّاکُم مَلَک‌ُ المَوت‌ِ الَّذِي وُکِّل‌َ بِکُم سجده آيه 11 در جاي ديگر نسبت بملائکه ميدهد الَّذِين‌َ تَوَفّاهُم‌ُ المَلائِکَةُ ظالِمِي أَنفُسِهِم و الَّذِين‌َ تَتَوَفّاهُم‌ُ المَلائِکَةُ طَيِّبِين‌َ نحل آيه 30 و آيه 34 چون ملائکه اعوان ملک الموت و بامر او و ملک- الموت مامور بامر الهي نسبت توفي بتمام صحيح است چنانچه قاتل ابي عبد اللّه شمر، إبن سعد، إبن مرجانه، يزيد هر کدام بامر ديگري.
وَ الَّتِي لَم تَمُت فِي مَنامِها تحقيق لازم: اينکه انسان داراي روح حيواني است و آن بخاريست در مکينه بدن بسا خاموش ميشود و بسا روشن بسا بخار هست و بسا تمام ميشود بعين مثل آن مثل نفت و بنزين و قوه برق است بسا
جلد 15 - صفحه 321
خاموش ميشود و بسا روشن و بسا تمام ميشود در حال خواب خاموش ميشود و در حال بيداري روشن و در حال موت تمام ميشود و قابل قبض نيست و داراي روح انساني و ملکوتيست که در حال نوم بدن را رها ميکند و سير ميکند به عالم بالا و روح حيوانيش باقي است در بدن و آن نفس انساني بسا يک حقايقي را مشاهده ميکند خواب رحمانيست و قابل تأويل است و بسا شياطين چيزهايي بنظر او ميآورند خواب شيطاني است تاويل ندارد و در اينکه حال نوم اگر بخار حيواني تمام شد ديگر نفس انساني برنميگردد چون اسباب از دستش گرفته ميشود مثل اينکه اگر نفت و بنزين تمام شد ديگر ماشين و مکينه در تحت فرمان راننده نيست مگر روز قيامت که در مکينه بدن نفت و بنزين کنند و روشن کنند نفس بر آن سوار ميشود و در تحت فرمان نفس ميآيد خدا ميفرمايد که آنکه در حال نوم نمرد و بخار حيوانيش باقي است پس قبض نميکنيم بيدار ميشود و پس از بيداري آنهم دو قسم است يک قسم که اجلش و مدتش تمام ميشود روح آن را نگه ميداريم.
فَيُمسِک‌ُ الَّتِي قَضي عَلَيهَا المَوت‌َ و آنکه اجلش نرسيده.
وَ يُرسِل‌ُ الأُخري إِلي أَجَل‌ٍ مُسَمًّي مدتي که خداوند تعيين فرموده.
إِن‌َّ فِي ذلِک‌َ لَآيات‌ٍ لِقَوم‌ٍ يَتَفَکَّرُون‌َ در قدرت‌نمايي حق از نوم و بيداري و سير نفس انساني و موت و قبض ارواح و نفوس هر آينه آياتيست محير العقول چه نحوه ميرود و بچه کيفيت برميگردد و چه وقت تمام ميشود و چه موقع ايجاد ميشود و تجديد ميشود.