تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
قُلْ يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ (53)
قُلْ يا عِبادِيَ الَّذِينَ: بگو اى پيغمبر که خداى تعالى فرمايد اى بندگان من آنانکه، أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ: اسراف کردند بر نفسهاى خود به ارتکاب گناهان کبيره و خطاهاى کثيره و از حد گذرانيدند، لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ:
نااميد نشويد از بخشش خدا، إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً: بدرستى که خداى تعالى بيامرزد گناهان را تماما صغيره و کبيره اگرچه از حد متجاوز باشد مگر کافر که به حالت شرک و کفر بميرد. إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ: بدرستى که خداى تعالى بسيار بسيار آمرزنده و مهربان است بر بندگان.
تنبيه:
در آيه شريفه چند مطلب است:
1- آيه در باره اشخاصى است که معصيت کرده باشند و به وساوس شيطانى شبهه نااميدى در آنها خلجان نمايد، حق تعالى اميدوارى تام به آنها
جلد 11 - صفحه 257
فرمايد که مأيوس نشوند و توبه نمايند، نه آنکه به شنيدن اين آيه اشخاص مغرور گشته اسراف نمايند در نافرمانى و هتاکى، زيرا باعث اغراء به جهل و معصيت، و از خداوند حکيم قبيح است.
2- چون آيات قرآنى عبرت به عموم لفظ است، پس عموميت دارد نسبت به مسرفين در معصيت در هر عصر و زمان به عدم يأس از غفران.
3- اجماع امت واقع شده که جميع گناهان تائب موحد، مغفور است، و غير او معلق به مشيت الهى است، اگر خواهد به عدل عذاب فرمايد، و اگر خواهد به فضل خود او را بيامرزد، چنانچه فرمايد: «وَ يَغْفِرُ ما دُونَ ذلِکَ لِمَنْ يَشاءُ»*. «1» 4- آيه شريفه از اميدوارترين آيات قرآنى است، چنانچه حضرت امير المؤمنين فرمايد: نيست در قرآن آيتى که رحمت و مغفرت در او اوسع و اکثر باشد از آيه «يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا ...» «2» بنابراين هر قدر بنده گناهکار باشد نبايد از رحمت واسعه الهى مأيوس شود، البته البته اگر على الحقيقه بازگشت کند بدرگاه سبحانى، غفران شامل حال او گردد.
تتميم:
روزى يکى از اصحاب خدمت رسول آمد گريان، حضرت پرسيد: چرا گريه مى‌کنى؟ گفت: جوانى بر در ايستاده گريان، از بسيارى گريه مرا به گريه درآورده؛ فرمود او را آوردند، پرسيد: چرا گريانى؟ گفت: از گناه خود و خشم خدا مى‌ترسم. فرمود: موحدى يا مشرک؟ گفت: موحد هستم. فرمود: گريه مکن که خدا تو را مى‌آمرزد اگرچه مثل هفت آسمان و هفت زمين گناه کرده باشى. گفت:
گناه من عظيمتر است. فرمود: گناه عظيم خداى کريم بيامرزد، بعد فرمود: اى جوان بگو گناهت چيست؟ گفت: شرم دارم زيرا گناه من از عرش عظيمتر و از کرسى ثقيل‌تر. حضرت فرمود: گناه تو عظيمتر است يا خدا؟ گفت: خدا.
فرمود: خداى عظيم گناه عظيم را بيامرزد، بگو چه گناه کردى که به اين مرتبه
«1» نساء/ 48 و 116.
«2» تفسير الصافى (چ سعيد- مشهد) ج 4. ص 326.
جلد 11 - صفحه 258
نوميد شدى از مغفرت خدا؟ گفت: يا رسول اللّه من نبّاش بودم و هفت سال قبر مى‌شکافتم و کفن مرده‌ها را مى‌بردم. اتفاقا روزى دخترى از انصار وفات و من قبر او را شکافتم و کفن او را بيرون کردم، شهوت نفسانى بر من غلبه، با او مواقعه نمودم، چون فارغ شدم آوازى آمد که: اى جوان، واى بر تو از ديوان يوم الدين انديشه نکردى، مرا برهنه کردى و اين رسوائى به من نمودى در جرگه مردگان مرا پليد کردى، نزد خدا و رسول چه جواب دهى؟
چون حضرت اين سخن شنيد، فرمود: اين فاسق را بيرون کنيد که از او به جهنم نزديکتر نيست (امر حضرت به جهت اضطراب او بود تا مستوجب رحمت شود) جوان بيرون آمده روى به بيابان نهاد، شب و روز تضرع مى‌کرد آخر گفت: خدايا به حق انبياى مرسل توبه مرا قبول فرما و از من بگذر اگر توبه من قبول است پيغمبر خود را بفرما و الّا آتشى بفرست تا مرا بسوزاند. جبرئيل نازل که خدا فرمايد توبه جواب را قبول نمودم و از او درگذشتم، او را بازطلب اعلام نما، حضرت او را طلبيد مژده مغفرت را به او رسانيد. «1»
تکمله:
در اين آيه چند چيز است: 1- فرمود (يا عبادى) که متضمن لطف است، نفرموده «يا ايها العصاة» که مشعر بر قهر باشد. 2- ايثار «اسرفوا» بر «اخطؤا»، چه آن محتوى رفق باشد دون ثانى. 3- «لا تقنطوا» صريح بر نهى از قنوط، و آن مستلزم حرمت يأس است. 4- مبالغه به «ان اللّه يغفر الذنوب جميعا». 5- وضع مظهر «ان اللّه» تا اسناد مغفرت به صريح نام خود. 6- استيعاب مغفرت خود به تمام گناهان. 7- تأکيد به «انه هو الغفور الرحيم». 8- به ايراد ضمير فصل ميان اسم و خبر، حصر مغفرت و رحمت خود نموده تا نهايت تأکيد باشد. 9- مقدم شدن مغفرت بر رحمت دلالت بر شدت عنايت سبحانى.
10- انضمام رحمت، دال بر استيعاب رحمت و شمول آن بر تمام خلق.
«1» منهج الصادقين، ج 8، ص 109- 110.
جلد 11 - صفحه 259