تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يا حَسْرَتى عَلى ما فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ وَ إِنْ کُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ (56) أَوْ تَقُولَ لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدانِي لَکُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِينَ (57) أَوْ تَقُولَ حِينَ تَرَى الْعَذابَ لَوْ أَنَّ لِي کَرَّةً فَأَکُونَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (58) بَلى قَدْ جاءَتْکَ آياتِي فَکَذَّبْتَ بِها وَ اسْتَکْبَرْتَ وَ کُنْتَ مِنَ الْکافِرِينَ (59) وَ يَوْمَ الْقِيامَةِ تَرَى الَّذِينَ کَذَبُوا عَلَى اللَّهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ أَ لَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوىً لِلْمُتَکَبِّرِينَ (60)
ترجمه
تا مبادا گويد کسى اى اندوه و پشيمانى بر آنچه کوتاهى کردم در امر خدا و همانا بودم از مسخره کنندگان
يا گويد اگر آنکه خدا راهنمائى کرده بود مرا هر آينه بودم از پرهيزکاران
يا گويد هنگاميکه بيند عذاب را کاش ميبود براى من بازگشتى پس بوده باشم از نيکوکاران
آرى بتحقيق آمد تو را آيتهاى من پس تکذيب نمودى آنرا و سرکشى کردى و بودى از کافران
و روز قيامت مى‌بينى آنها را که دروغ بستند بر خدا که رويهاشان سياه شده آيا نيست در دوزخ جائى براى تکبر کنندگان
تفسير
خداوند متعال بيان فرموده است مقصود خود را از امر بمتابعت قرآن و احکام الهى که در آيه سابقه بيان شد و آن آنستکه مبادا کسى روز قيامت اظهار حسرت و ندامت نمايد بر تقصير خود در طاعت و قرب بحق با آنکه از سخريّه کنندگان به پيغمبر و اهل ايمان و قرآن و احکام خدا و اولياء او باشد يا بگويد خدا اگر مرا هدايت نموده بود بدين حق از معاصى اجتناب مينمودم و باين عاقبت وخيم گرفتار نميشدم يا بگويد در وقت مشاهده عذاب اگر من دوباره بدنيا برگردم از مردمان نيکوکار خواهم شد در حاليکه حجّت از خداوند بر آنها تمام نشده باشد ولى چون از جانب خداوند بر آنها اتمام حجّت شده بارسال رسول و انزال کتاب و تعيين امام خداوند ميفرمايد بلى آمدند آنها از جانب من نزد تو و تکذيب نمودى و تکبّر کردى از پيروى آيات الهى و از کفّار بودى و گفته‌اند هر يک از اين اقوال سه‌گانه را دسته‌اى گويند يا يکنفر در اوقات متعدّده هر سه را گويد و ردّ خداوند راجع بقول دوم است و بنظر حقير کلام الهى مبنى بر فرض اين اقوال است نه وقوع آن و جواب خداوند هم راجع بهر سه قول است بر تقدير وقوع بتقريب آنکه آرى وسائل هدايت الهيّه موجود بوده و خودت کوتاهى نمودى در اهتداء و بهواى نفس خود عمل کردى و کافر شدى اگر هم برگردى باز همان است که بود و پشيمانى امروز سودى ندارد و کلمه بلى که معمولا بعد از نفى واقع ميشود باعتبار فرض صدور اين اقوال است با نفى هدايت الهى که گويندگان در نظر گرفته‌اند چون صدر آيه اوّل دلالت دارد بر آنکه غرض الهى در انزال کتاب آنستکه بندگان از اين قبيل اظهارات ننمايند با نبودن امر الهى
جلد 4 صفحه 507
بمتابعت کتاب و احکام آن و تمام نبودن حجّت از حق بر خلق ولى در صورت بودن امر خدا جواب اين اظهارات همان است که ذکر شد و حجّت از حق بر خلق تمام است ولى مفسّرين کلام متضمّن نفى را همان قول دوّم دانسته‌اند لذا جواب را مخصوص بآن پنداشته‌اند و فرموده‌اند مفاد آن آنستکه تو مرا هدايت بحق ننمودى و باين جهت اشکالاتى بايشان متوجّه شده و جوابهائى داده‌اند که مجال ذکر آنها نيست و دخول علامت تأنيث در اقوال ثلاثه باعتبار نفس و تذکير ضمائر در خطابات باعتبار انسان است و مؤيّد نظريّه حقير آنست که خداوند فرموده روز قيامت مى‌بينى روى‌هاى کسانيکه دروغ بستند بخدا سياه است آيا نيست در جهنم جايگاهى براى تکبّر کنندگان چون ظاهر از دروغ بستن آنها بخدا همان اظهارات و تمنّياتى است که با ادّعاء عدم هدايت الهيه مينمودند ولى حضرات فرموده‌اند مراد نسبت قرار دادن شريک و گرفتن زن و فرزند است بخدا و در هر حال استفهام تقريرى است يعنى مسلّما جهنم جاى آنها است و در روايات متعدّده از ائمه اطهار جنب اللّه بامير المؤمنين و ائمه معصومين عليهم السلام تفسير شده و قمى ره فرموده مراد از آيات ائمه اطهارند و از امام صادق عليه السّلام نقل نموده در آيه اخيره که مراد کسى است که ادعاء امامت نمايد با آنکه امام نباشد و عرض شد اگر چه علوى فاطمى باشد فرمود بلى اگر چه علوى فاطمى باشد و در کافى و از عياشى ره نيز مانند آن نقل شده است و از روايت ديگرى که قمى ره از آن حضرت نقل نموده استفاده ميشود که براى اهل تکبر وادى مخصوصى است در جهنم که نام آن سقر است و آتش آن بقدرى شديد است که جهنم از تنفّس آن مشتعل مى‌گردد بايد از اين صفت بخدا پناه برد.