تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
ص وَ الْقُرْآنِ ذِي الذِّکْرِ «1» بَلِ الَّذِينَ کَفَرُوا فِي عِزَّةٍ وَ شِقاقٍ «2» کَمْ أَهْلَکْنا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ فَنادَوْا وَ لاتَ حِينَ مَناصٍ «3» وَ عَجِبُوا أَنْ جاءَهُمْ مُنْذِرٌ مِنْهُمْ وَ قالَ الْکافِرُونَ هذا ساحِرٌ کَذَّابٌ «4»
أَ جَعَلَ الْآلِهَةَ إِلهاً واحِداً إِنَّ هذا لَشَيْ‌ءٌ عُجابٌ «5»
ترجمه
سوگند به قرآن موجب تذکّر بلى آنها که کافر شدند در سرکشى و مخالفتند
چه بسيار هلاک کرديم پيش از آنها از اهل عصرها پس ندا کردند و نبود هنگام خلاصى
و تعجّب کردند از اينکه آمد آنها را بيم دهنده‌ئى از خودشان و گفتند کافران اين جادوگرى بسيار دروغگو است
آيا قرار داد خدايان ما را خداى يگانه همانا اين چيزى است بسيار عجيب
تفسير
حکمت ذکر فواتح السّور در اوّل سوره بقره گذشت و در مجمع از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که ص اسمى است از اسماء خداى تعالى که قسم ياد نموده است بآن و بعضى گفته‌اند اشاره است بصمد و صادق و بصير و مانند آنها از اسماء اللّه و در چند روايت بنام چشمه‌اى در ساق عرش تفسير شده و بنابراين يا خداوند قسم ياد فرموده بصاد و قرآن مشتمل بر پند و موعظه که موجب تذکّر است يا فقط قسم ياد نموده بقرآنيکه داراى نام نيک و شهرت بخوبى در عالم است که آن حقّ است و خللى در آن نيست و اين جمله که جواب قسم است حذف شده براى دلالت قول خداوند بر آن که ميفرمايد بلکه اشخاصيکه منکر حقّ بودن آن شده‌اند در سرکشى و استکبار از قبول حقّ و مخالفت با پيغمبر خدايند و لذا قمّى ره فرموده که و القرآن قسم است و جوابش بل الّذين کفروا است و پس از آن خداوند
جلد 4 صفحه 457
در مقام تهديد و تحذير کفار از عواقب و خيمه کفر و عصيان فرموده چه بسيار هلاک و مشمول عذاب دنيوى نموديم پيش از آنها از اقوام سابقه و اهل قرون سالفه پس ندا و استغاثه نمودند بما و پيغمبرانشان براى نجات از عذاب بعد از مشاهده آن و ما و ايشان اغاثه ننموديم از آنها چون ديگر موقع رهائى و خلاص و نجات آنها نبود و وقت آن گذشته بود و کلمه لات مرکّب است از لاء نافيه مشبّهه بليس و تاء زائده براى تأکيد و اسم لا محذوف است يعنى و نيست حين مشاهده عذاب حين خلاصى و نجات و تعجّب نمودند کفّار قريش از آنکه يکنفر از طايفه خودشان مانند آنها در لوازم بشريّت آمده و آنها را بعنوان نبوّت و رسالت از طرف خدا بيم ميدهد از عذاب او در صورت تخلّف از فرمان خود و آن کفّار بيخرد بعلّت کفر و حسد و جهل و نادانى گفتند اين مدّعى نبوت هر معجزه‌ئى که اظهار مينمايد سحر است و هرچه ميگويد از جانب خدا دروغ است مگر ميشود از چندين خدا و معبود صرف نظر نمود و قائل بوجود يک خداى ناديده شد و فقط عبادت و اطاعت از او نمود که اين مدّعى چنين ادّعا و تقاضائى مينمايد و اين بسيار امر عجيبى است که ما از عبادت تمام معبودهاى پدرانمان دست بکشيم و عبادت يک خداى محمّد يتيم را نمائيم در مجمع از مفسّرين نقل نموده که بيست و پنج نفر از اشراف قريش که از آن جمله وليد بن مغيره و ابو جهل و عتبه و شيبه و نضر بن حارث بودند آمدند نزد حضرت ابو طالب و عرضه داشتند تو آقا و بزرگتر مائى برادرزاده‌ات عقلاى ما را سفيه خوانده و خدايان ما را دشنام ميدهد ما خدمت تو رسيديم براى آنکه حکم کنى ميان ما و او و او حضرت رسول را طلبيد و گفت اى برادرزاده قوم تو از تو خواهشى دارند حضرت فرمود چه ميخواهند آنها عرضه داشتند ما را بخدايانمان واگذار ما هم ترا بخداى خودت واميگذاريم حضرت فرمود يک کلمه بخواهش من ميگوئيد تا مالک عرب و عجم شويد ابو جهل گفت بلى ده کلمه خواهيم گفت حضرت فرمود بگوئيد لا اله الّا اللّه پس آنها برخاستند و گفتند آيا چندين خدا را يک خدا بايد قرار داد پس اين آيات نازل شد و فرموده روايت شده است که پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم گريه کرد و فرمود اى عمو و اللّه اگر آفتابرا در دست راست و ماه را در دست چپ من قرار دهند اين قول را ترک نميکنم تا رواج دهم آنرا يا کشته
جلد 4 صفحه 458
شوم در راهش و حضرت ابو طالب گفت برو در پى انجام مقصودت پس قسم بخدا ترک نميکنم يارى تو را هرگز.