تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ انْطَلَقَ الْمَلَأُ مِنْهُمْ أَنِ امْشُوا وَ اصْبِرُوا عَلى آلِهَتِکُمْ إِنَّ هذا لَشَيْ‌ءٌ يُرادُ «6» ما سَمِعْنا بِهذا فِي الْمِلَّةِ الْآخِرَةِ إِنْ هذا إِلاَّ اخْتِلاقٌ «7» أَ أُنْزِلَ عَلَيْهِ الذِّکْرُ مِنْ بَيْنِنا بَلْ هُمْ فِي شَکٍّ مِنْ ذِکْرِي بَلْ لَمَّا يَذُوقُوا عَذابِ «8» أَمْ عِنْدَهُمْ خَزائِنُ رَحْمَةِ رَبِّکَ الْعَزِيزِ الْوَهَّابِ «9» أَمْ لَهُمْ مُلْکُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ ما بَيْنَهُما فَلْيَرْتَقُوا فِي الْأَسْبابِ «10»
ترجمه
و روان شدند جماعت اشراف از آنها گفتند که برويد و شکيبائى ورزيد بر معبودهاتان همانا اين چيزى است که خواسته ميشود
نشنيديم اينرا در کيش اخير نيست اين مگر ساختگى و دروغ
آيا فرستاده شد بر او قرآن از ميان ما بلکه آنها در ترديدى از کلام منند بلکه هنوز نچشيده‌اند عذاب مرا
آيا نزد آنها است خزانه‌هاى رحمت پروردگارت که غالب بخشاينده است
يا براى آنها است پادشاهى آسمانها و زمين و آنچه ميان آندو است پس بايد که بالا روند بوسائلى.
تفسير
در کافى از امام باقر عليه السّلام و قمّى ره در شأن نزول اين آيات قريب بآنچه در آيات سابقه از مجمع اخيرا نقل شد که بمفسّرين نسبت داده بود با مختصر اختلافى روايت نموده و قمّى ره اضافه فرموده که قريش گفتند اگر احتياج بمال برادرزاده تو را وادار باين ادعاء نموده ما براى او آنقدر مال جمع‌آورى مينمائيم که ثروتمندترين ما شود و سلطنت ميدهيم او را بر خودمان و چون حضرت ابو طالب اينمعنى را به پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله اظهار فرمود حضرت جوابيرا که از مجمع بعنوان روايت نقل شد فرمود و اين آيات نازل شد و بنابراين خداوند متعال بيان فرموده اعراض آنها را از مجلس حضرت ابو طالب و آنکه چون بيرون آمدند با خود ميگفتند برويد و ثابت قدم باشيد در دينتان و صبر نمائيد بر پرستش و ستايش بتانتان براى تقرّب بخدا با اينمرد مکالمه نمودن فائده ندارد آنچه بايد بسر ما بيايد خواهد آمد اين گرفتارى براى ما خواسته شده يا اين رياست خواسته هر کسى است اختصاص بمحمّد ندارد چنانچه در تفسير انّ هذا لشي‌ء يراد ذکر شده ولى بنظر حقير مراد آنستکه اين ثبات قدم و صبر در حمايت از دين چيزى است که بايد مطلوب و مراد هر عاقلى باشد و در هر حال
جلد 4 صفحه 459
گفتند ما چنين چيزى که بايد عبادت خداوند يگانه را نمود در ملّت اخيره نصارى که قائل بسه معبودند يا در دين پدران خودمان که ملّت آخر الزّمان است نيافتيم اينکه محمّد ميگويد فقط دينى است که خودش اختراع نموده و از پيش خود ساخته و پرداخته است آيا در ميان ما قريش چه مزيّت مالى و ثروتى براى او هست که بايد کتاب آسمانى براى او نازل شود و براى ما نشود با اينکه در بين قريش اشخاص متشخّص‌تر از او زياد است و اين دليل است بر قصور نظر آنها از درک کمالات معنوى و انحصار توجّه آنان بمال و جاه دنيوى در نتيجه حسد و تکبّر و عناد که نميخواستند از يکنفر از کسان خودشان که از حيث مال و جاه بآنها نميرسد تمکين نمايند لذا خداوند در مقام ردّ آنها فرموده که اينها تأمّل و تفکّر در آيات قرآن ننمودند تا يقين کنند که آن حق و آورنده آن پيغمبر بر حق است بلکه در شک و ترديدند از صحّت معانى و استحکام مبانى قرآن و نبوّت تو براى تقليد و تعصّب از دين آباء خود و هنوز طعم عذاب الهى را نچشيده‌اند تا تمکين نمايند از حق و يقين کنند بصدق مواعيد الهيه و خواهى نخواهى مسلمان شوند و آيا تصوّر ميکنند که خداوند کليد خزائن رحمت و نعمت خود را بآنها داده که بتوانند تو را از مال دنيا بى‌نياز کنند و خدا نتواند يا آنکه بتوانند کسيرا به مقام نبوّت برسانند که دلخواه آنها باشد با آنکه خداوند عزيز و غالب و توانائى است که کسى بر او غلبه نمى‌نمايد و بخشنده بى‌عوض و غرضى است که هر چه را بهر کس بخواهد ميدهد بحسب قابليّت و بر وفق مصلحت يا مگر سلطنت آسمانها و زمين و ما بين آن دو با آنها است که بتدبير بتوانند اسباب سلطنت تو را بر خودشان فراهم نمايند يا وسائل ارتقاء خودشان را بآسمان فراهم نموده از آنجا تدبير امور زمين را بميل خودشان بنمايند و هر کس را بخواهند بمقام نبوّت برسانند آنچه در اين دو آيه اخيره بطور ترديد ذکر شده يکى نظريّه حقير و ديگر منقول از مفسّرين است و بيانات ديگرى هم شده است که چون لازم نديدم ذکر ننمودم از قبيل آنکه مراد باسباب ابواب آسمان يا خود آسمانها است و اللّه اعلم.
جلد 4 صفحه 460