تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ اذْکُرْ عَبْدَنا أَيُّوبَ إِذْ نادى رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطانُ بِنُصْبٍ وَ عَذابٍ (41) ارْکُضْ بِرِجْلِکَ هذا مُغْتَسَلٌ بارِدٌ وَ شَرابٌ (42) وَ وَهَبْنا لَهُ أَهْلَهُ وَ مِثْلَهُمْ مَعَهُمْ رَحْمَةً مِنَّا وَ ذِکْرى لِأُولِي الْأَلْبابِ (43) وَ خُذْ بِيَدِکَ ضِغْثاً فَاضْرِبْ بِهِ وَ لا تَحْنَثْ إِنَّا وَجَدْناهُ صابِراً نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ (44)
ترجمه
و ياد کن بنده ما ايّوب را هنگاميکه خواند پروردگارش را که همانا رساند مرا شيطان برنج و دردى
بزن بزمين پايت را اين آب شستشوئى است خنک و آشاميدنى
و بخشيديم باو کسانش و مانندشان را با آنها تا رحمتى از ما باشد و پندى براى خردمندان
و بگير بدستت دسته‌اى از گياه را پس بزن بآن و خلاف سوگند مکن همانا ما يافتيم او را شکيبا خوب بنده‌اى همانا او بود بازگشت کننده
جلد 4 صفحه 471
تفسير
حضرت ايّوب عليه السّلام که شمه‌اى از احوالش در سوره انبيا گذشت يکى از انبياء معروف عظيم الشأن است و خلاصه روايات مختلفه‌اى که در باب ابتلاء او وارد شده آنستکه خداوند نعمت خود را بر او تمام فرموده بود از علم و مال و جاه و جلال و اولاد و عيال و او هم کاملا بوظيفه شکرگزارى خود قيام مينمود و بعبادت و اطاعت حقّ و ارشاد و هدايت خلق مشغول بود و پيوسته اعمال او بعالم بالا صعود مينمود تا مورد حسد شيطان گرديد و آنزمان آنملعون ممنوع از صعود بآسمان تا زير عرش نبود لذا بعالم بالاسير نمود و عرضه داشت پروردگارا ايّوب که اداء شکر نعمت تو را مينمايد براى آنستکه نعمت را باو تمام کردى اگر نعمتهاى دنيوى را از او بگيرى شکر نعمت تو را نخواهد نمود مرا بر مال و اولاد او مسلّط فرما تا شکرگزارى او معلوم شود و خداوند او را مسلّط فرمود بر آنها و او اولاد و اموال او را بتمامى نابود نمود و سوزاند و او شکر ميکرد پس آنملعون بخدا رجوع نمود و عرض کرد شکرگزارى ايوب براى آنستکه ميداند تو آنها را باو مسترد خواهى فرمود مرا مسلّط فرما بر بدنش تا امر مکشوف گردد و خداوند او را بر بدنش مسلّط فرمود غير از دو چشم و قلب و زبانش و آنملعون دميد در بينى حضرت و مريض شد و مرضش طول کشيد و او بهيچ وجه در شکرگزارى کوتاهى نکرد و بترويج دين حق و نشر احکام مشغول بود تا هفت سال که مورد ملامت مردم گرديد و از شهر خارج شد و عيالش براى معاش او گيسوى خود را بريد و داد و طعام گرفت و صبر ايوب بپايان رسيد و از دست شيطان بخدا پناه برد و فقط عرضه داشت پروردگارا شيطان بمن آسيبى وارد نموده که موجب رنجورى جسمى و الم روحى من شده بدون آنکه صريحا خواهشى نمايد که خطاب رسيد بسرعت بزن پايت را بزمين چشمه آبى که خنک و گوارا است ظاهر خواهد شد از آن بنوش و با آن خودت را شستشو کن تمام امراض و آلامت رفع خواهد شد و او بدستور الهى عمل نمود و بهتر از روز اوّل شد و خداوند تمام اموالش را بوجه احسن باو مسترد فرمود و اولادش را که بعد از ابتلاء ببلا فوت شده بودند زنده فرمود بعلاوه تمام کسانيکه پيش از آن از او فوت شده بودند باسباب عادى که مانند آنها بودند در عدد و اهميّت و همه با او زندگى کردند و بعد از عافيت تامّ از او سؤال شد که کدام
جلد 4 صفحه 472
يک از مصائب وارده بر تو شديدتر بود گفت شماتت دشمنان و همان موجب شد که صبر او بپايان رسيد و تصوّر نشود که خداوند چگونه بتقاضاى شيطان اين همه مصيبت بر پيغمبر خود وارد نمود زيرا مصائب انبيا و اولياء هر قدر نزديکتر باشند بمقام قرب الهى مبنى بر اسرار و حکمى است که شمه‌اى از آن ذکر شده در سوره انبياء و غير آن و بر ارباب خرد مخفى نمى‌ماند و در اينجا عمده رغم انف شيطان است که بفهمد او نمى‌تواند اولياء خدا را از ياد حق بازدارد و بنفوذ خود منحرف نمايد و مردم وظيفه خود را در مصائب وارده بر خودشان بشناسند و بدانند که در مصائب وارده بر مال و اولاد بايد صبر و شکر کرد و در مصائب وارده بر عرض و ناموس بايد بخدا پناه برد و دفع آنرا از خدا خواست و نبايد ملامت نمود کسى را بر مصيبت و مغرور شد بثروت و دولت و بايد دانست که اختيار عزّت و ذلّت و فقر و مکنت و اخذ و اعطاء و دفع و ابقاء همه با خدا است و او مالک ملک وجود و حاکم ردّ و قبول است و کسيرا در کار او حق چون و چرا نيست بهر که بخواهد ميدهد و از هر که بخواهد ميگيرد و البتّه تمام اين تصرّفات مطابق با حکمت و مصلحت است و ابدا بکسى ظلم ننموده و نمينمايد و نخواهد نمود و فضل و احسان خود را از مستحق بلکه قابل دريغ نمينمايد و اگر گاهى ز حکمت ببندد درى ز رحمت گشايد در ديگرى و بر حسب استعداد و قابليّت بندگان بآنها در دنيا و آخرت عوض و اجر مصائب وارده را عنايت خواهد فرمود و چون حضرت ايّوب بعد از اطلاع بر قضيّه معامله زوجه مرضيّه خود غضبناک شده بود و قسم ياد کرده بود که صد چوب باو بزند و بعد که معلوم شد او در اين امر مضطر و بى‌گناه بوده مهموم و مغموم شده بود خداوند امر فرمود يکدسته از چوبهاى خشک نازک از قبيل ساق ريحان که عددش صد باشد در دست بگيرد و بزند او را بآن براى رفع قسمش و مقرّر گرديد که در اين قبيل موارد به اين مقدار اکتفا شود و اين حکم از شريعت او باقى ماند که در بعضى از موارد که از آن جمله مريض است در اسلام باين نحو حدّ جارى ميشود و خداوند از او تمجيد فرمود براى آنکه صبر را بپايان رسانيد و آنجا که بايد رجوع بخدا نمود پناه باو برد و بغير او در هيچ حالى شکايت نکرد و متوسّل نشد و در شکرگزارى کوتاهى ننمود.
جلد 4 صفحه 473