تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ مَنْ نُعَمِّرْهُ نُنَکِّسْهُ فِي الْخَلْقِ أَ فَلا يَعْقِلُونَ (68) وَ ما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ وَ ما يَنْبَغِي لَهُ إِنْ هُوَ إِلاَّ ذِکْرٌ وَ قُرْآنٌ مُبِينٌ (69) لِيُنْذِرَ مَنْ کانَ حَيًّا وَ يَحِقَّ الْقَوْلُ عَلَى الْکافِرِينَ (70) أَ وَ لَمْ يَرَوْا أَنَّا خَلَقْنا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينا أَنْعاماً فَهُمْ لَها مالِکُونَ (71) وَ ذَلَّلْناها لَهُمْ فَمِنْها رَکُوبُهُمْ وَ مِنْها يَأْکُلُونَ (72)
وَ لَهُمْ فِيها مَنافِعُ وَ مَشارِبُ أَ فَلا يَشْکُرُونَ (73) وَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لَعَلَّهُمْ يُنْصَرُونَ (74) لا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَهُمْ وَ هُمْ لَهُمْ جُنْدٌ مُحْضَرُونَ (75) فَلا يَحْزُنْکَ قَوْلُهُمْ إِنَّا نَعْلَمُ ما يُسِرُّونَ وَ ما يُعْلِنُونَ (76)
ترجمه
و کسى که عمر دراز ميدهيم او را نگونسار ميگردانيمش در آفرينش آيا پس در نمى‌يابند بعقل
و نياموختيم او را شعر و نسزد مر او را نيست آن مگر پندى و قرآنى واضح
تا بيم دهد کسيرا که باشد زنده و ثابت شود گفتار عذاب بر کافران
آيا و نديدند که ما آفريديم براى آنها از آنچه ساخت دستهاى ما چهارپايانى پس آنان انها را مالکانند
و رام گردانيديم آنها را براى آنان پس از آنها است سواريشان و از آنها ميخورند
و براى آنان در آنها بهره‌ها و
جلد 4 صفحه 417
آشاميدنيها است آيا پس شکر نميکنند
و گرفتند از غير خداوند خدايانى که شايد آنها يارى کرده شوند
قدرت ندارند بر يارى کردن آنها و آنها براى آنخدايان سپاهى حاضر کرده شدگانند
پس نبايد اندوهگين سازد تو را سخنشان همانا ما ميدانيم آنچه را مخفى ميدارند و آنچه را آشکار ميکنند.
تفسير
خداوند متعال براى تنبّه کفّار بقدرت خود بر آنچه در آيات سابقه ذکر شد از کور نمودن و مسخ کردن آنها ميفرمايد و کسيکه ما عمر طولانى باو ميدهيم برميگردانيمش بتدريج بحال اوّل خود در ضعف جسم و قواء آن بطوريکه ديده آنها از کار مى‌افتد و شکل آنها تغيير ميکند و قادر بر حرکت از جاى خودشان نميشوند و اين نمونه‌ئى است از محو چشم و مسخ و اقعاد و غيرها که آنها در مردان سالخورده خود مشاهده مينمايند پس چگونه تعقّل نميکنند که خدا قادر بر اين امور ميباشد و قمّى ره نقل فرموده که قريش ميگفتند آنچه محمد ميگويد و نسبت بخدا ميدهد شعر است و خدا آنها را ردّ فرموده ميفرمايد پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم شعر نگفته هرگز و ظاهرا مراد از شعر کلامى است که مبنى بر تخيّلات و تمويهات و تشبيهات مرغّبه و منفّره باشد بدون اصل مسلّم معقولى مثلا در تکذيب عسل گفته شود فضله حيوان و مهوّع انسان است و در توصيف شراب گويد ياقوتى رنگ مقوّى و مشهّى و امثال اينها خواه آن کلام منظوم باشد خواه نباشد ولى چون اين قبيل معانى غالبا در کلام منظوم وجود پيدا ميکند کلّيه کلام منظوم را شعر گفته‌اند و آن بدنام اکثريّت افراد خود شده ولى اگر شعر مبنى بر معانى محکمه و مواعظ حکيمانه يا مدح و قدح بجا باشد بسيار خوب است و بنابراين مراد از قول خداوند و ما علّمناه الشّعر تا آخر آيه آنستکه ما به پيغمبر خود کلاميکه مبنى بر وهميّات و خياليّات باشد ياد نداديم تا قرآن را مؤلّف از آنها نموده باشد و سزاوار نيست براى او که مرشد کلّ و هادى سبل است که چنين کلامى از او صادر شود نيست آنچه ما باو تعليم نموديم مگر موجب تذکّر و موعظه و ارشاد و کتاب آسمانى که نامش قرآن يعنى لايق خواندن و عمل نمودن و مجموعه معانى حقّه حقيقيّه است و وصفش بيان کننده صلاح دنيا و آخرت بندگان است و اينکه گفته‌اند پيغمبر صلى اللّه عليه و اله شعر نميخواند و اگر احيانا بر زبانش جارى ميشد
جلد 4 صفحه 418
صورت آنرا تغيير ميداد که از شعريّت خارج شود ظاهرا براى رفع توهّم شاعريّت نسبت بآنحضرت باشد و الّا ديوان اشعار امير المؤمنين عليه السّلام معروف و ترغيب پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله حسّان بن ثابت را بشعر که فرمود هميشه اى حسّان مؤيّد باشى بروح القدس ماداميکه يارى کنى ما را بزبان خود مشهور است و غرض از نازل نمودن قرآن بر پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم آنستکه بترساند از عذاب خدا و روز جزا کسانيرا که دلشان زنده است بروح ايمان و واجب شود کلمه عذاب باتمام حجّت بر کفّار که مصرّند در انکار و در مجمع از امير المؤمنين نقل نموده که حيّا را به عاقلا تفسير فرموده است و بعدا اشاره فرموده بقدرت و نعمت خود باين بيان که آيا نديدند مردم که ما بدست قدرت خود خلق نموديم براى آنها شتر و گاو و گوسفند را که دست بشر در آفرينش آنها بهيچ وجه بکار نرفته و بحکم ما مالک و مسلّط و متصرّف واقعى در آن حيوانات آنانند که ميتوانند آنها را بيع و شرى نمايند و ما مسخّر و رام نموديم آنها را براى آنان که ميتوانند سوارشان شوند و بکشند و گوشت آنها را بخورند و همه قسم بهره‌بردارى از آنها نمايند از پوست و پشم و کرک آنها لباس و فرش تهيّه نمايند و از شيرشان بياشامند و نکته قابل توجه آنستکه بيشتر استفاده آنها از انعام در سوارى و بارکشى چون از شتر است آنحيوان با قوّه و عظمت را چنان رام فرموده براى بشر که طفلى مهار قطار آنها را گرفته و بخاطر خواه خود ميبرد و ميکشد آيا اين نعمتها قابل شکرگزارى و قدردانى نيست و تخصيص اين حيوانات بذکر ظاهرا براى کثرت منافع وجوديّه آنها در عالم خصوصا در عربستان باشد که مورد نزول آيات الهى است و باو صف همه اينها مردم آن سامان قبل از اسلام غالبا مشرک بودند به اين معنى که هر قبيله‌اى بتى براى خود اتّخاذ نموده بودند و عبادت مينمودند آنرا و مى‌گفتند اين براى تقرّب بخدا است و اميد داشتند که آن بتها بتوانند حوائجشان را برآورند و شفاعت از آنها نمايند و عذاب خدا را از آنها دفع کنند و خدا ميفرمايد بتها که نميتوانند بهيچ وجه يارى از آنها نمايند ولى آنها براى بتها لشگرى حاضر کرده شده‌اند که در برابر آنها بخاک مى‌افتند و از آنها نگهدارى و دفاع ميکنند در دنيا و در آخرت در دنبال آنها بجهنّم ميروند چون خداوند فرموده آنها با آنچه ميپرستند جز خدا
جلد 4 صفحه 419
آتش‌گيرانه جهنّم ميباشند و معلوم است هر تابعى پيرو متبوع خود خواهد بود و نبايد پيغمبر اکرم از اقوال و عقايد آنها راجع بخدا و خودش ملول و محزون باشد چون خدا از باطن و ظاهر آنها کاملا آگاه و مطّلع است و آنها را بجزاى کردار و گفتار ناهنجار خودشان در دنيا و آخرت خواهد رسانيد.