تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ مِنَ النَّاسِ وَ الدَّوَابِّ وَ الْأَنْعامِ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ کَذلِکَ إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ غَفُورٌ «28»
جلد 11 - صفحه 33
وَ مِنَ النَّاسِ وَ الدَّوَابِ: و از آدميان و از جنبندگان عموما با اسبان خصوصا، وَ الْأَنْعامِ: و از چهارپايان خلقى‌اند که، مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ: گوناگون است رنگ‌هاى آن و انواع و آثار آن کَذلِکَ: همچنين مانند اختلاف الوان ميوه‌جات و کوهها. بعد از بيان قدرت بر خلق اشياء مختلفة الذوات و الوان فرمايد: إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ: جز اين نيست که مى‌ترسند خدا را از بندگان او، الْعُلَماءُ: دانايان و عالمان؛ چه خشيت، معرفت به خدا و علم به صفات و افعال او است، پس هر که دانش او بيشتر است ترس او زيادتر باشد، و لذا حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله فرمود: «انى اخشاکم باللّه» بدرستى که من ترسناکترين شما هستم به خدا. و نيز فرمود: «اعلمکم باللّه اشدکم له خشية» «1» هر که از شما معرفت او به خدا بيشتر است خوف او زيادتر است. و لهذا اين را در عقب افعال داله بر کمال قدرت خود ايراد فرموده تا به جهت معرفت به آن افعال خائف شوند، و اين بديهى است هر که عارف و عالم به مقام ربوبى نباشد خائف نباشد.
تبصره:
خشيت، ترس خاص باشد، و آن عبارت است از حالت نفسانيه که ناشى شود از شعور به عظمت پروردگار و هيبت حق عز و علا و وقوف بر نقصان خود و قصور از اداى بندگان خداوند متعال، و اين حالت حاصل نگردد مگر براى کسى که مطلع شود بر جلال کبريائى و عالم باشد حقيقتا به عظمت سبحانى، و لذا خشيت به علماء تخصيص يافته، فتأمّل. ابن عباس گفته: مراد حق تعالى آنست که: «انّما يخافنى من خلقى من علم جبروتى و عزتى و سلطانى» «2».
إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ غَفُورٌ: بدرستى که خداى غالب است در انتقام کشيدن از کسى که مصر باشد در طغيان، آمرزنده مر کسى را که تائب شود از عصيان.
تتمه:
طبرسى (رحمه اللّه) در مجمع فرمايد: تخصيص علماء به خشيت جهت آن است که عالم احذر است مر عقاب الهى را از جاهل به جهت اختصاص به معرفت و توحيد و عدل و تصديق بعث و حساب و ثواب.
«1» هر دو حديث در منهج الصادقين، ج 7، ص 445.
«2» مجمع البيان (1401 ق) ج 4 ص 407.
جلد 11 - صفحه 34
از حضرت صادق عليه السلام مروى است: يعنى بالعلماء من صدّق قوله عمله و من لم يصدّق قوله عمله ليس بعالم: يعنى مراد حق تعالى به علما کسانيند که کردار او مصدق گفتار او باشد، و هر که فعل او موافق قول او نباشد عالم نيست. «1»