تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْکِتابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنا مِنْ عِبادِنا فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ وَ مِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَ مِنْهُمْ سابِقٌ بِالْخَيْراتِ بِإِذْنِ اللَّهِ ذلِکَ هُوَ الْفَضْلُ الْکَبِيرُ (32)
ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْکِتابَ: پس به ميراث داديم قرآن را يعنى عطا فرموديم، الَّذِينَ اصْطَفَيْنا مِنْ عِبادِنا: آنان را که برگزيديم از بندگان خود، فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ: پس بعضى از ايشان ستمکارند بر نفس خود به تقصير در عمل به قرآن، وَ مِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ: و برخى از ايشان ميانه رو که عمل کنند به آن در اغلب اوقات، وَ مِنْهُمْ سابِقٌ بِالْخَيْراتِ: و جمعى ديگر از ايشان پيش گيرنده‌اند به خيرات که هميشه عمل به احکام قرآن کنند، بِإِذْنِ اللَّهِ: به امر خداى تعالى يعنى به اعانت تعليم و ارشاد او سبحانه که عين لطف و توفيق اوست، ذلِکَ هُوَ الْفَضْلُ الْکَبِيرُ: اين توريث و اصطفا آنست بخشايش بزرگ، يا سبقت به خيرات از فضل عظيم است.
تبصره:
در بيان آيه شريفه مفسرين را اقوالى است: 1- مراد بنى اسرائيل‌اند.
2- امت مرحومه‌اند. 3- انبياء هستند. 4- علماء اين امتند. 5- از حضرت باقر و صادق عليهما السلام مروى است که: (هى لنا خاصة و ايّانا عنى). «1» فرمود: اين آيه مخصوص به ما باشد، و حق تعالى به اين آيه ما را خواسته نه غير ما، و اين اقرب اقوال است به تقرير مطلب و احاديث آل عصمت.
«1» منهج الصادقين، ج 7، ص 448.
جلد 11 - صفحه 37
اما تقرير مطلب: خداى تعالى عطا و بخشش قرآن را ميراث فرموده به جهت آنکه ميراث مالک شدن مال است بى‌تعب و طلب؛ و عطاى قرآن بى‌طلب و جستجوى مؤمنان و محض عنايت ملک منان است و سهام ميراث به تفاوت است: به بعضى تمام مال، و برخى ثلث، و بعضى سدس، و برخى ربع، و بعضى نصف و غيره. قرآن مجيد هم به تفاوت سهام رسيده و تمام آن به اهل بيت رسيده و نسبت به ديگران به تفاوت، پس به اين دو جهت تشبيه به ميراث شد.
اما احاديث و اخبار بسيار که از ائمه هدى عليهم السلام وارد شده:
1- در بصائر- از حضرت باقر عليه السلام فرمود: اين آيه در حق اولاد على و فاطمه عليهما السلام است. «1» 2- در کافى- از حضرت کاظم عليه السلام؛ بعد از تلاوت اين آيه فرمود:
مائيم از کسانى که برگزيد ما را خداى عزّ و جلّ و وارث قرار داده ما را به اين کتابى که در او است تبيان هر چيزى. «2» 3- در کافى- از حضرت رضا عليه السلام فرمود: اين آيه در حق اولاد فاطمه عليها السلام است، و سابق به خيرات امام عليه السلام و مقتصد عارف به امام؛ و ظالم لنفسه آن کسى هست که معرفت نداشته باشد به امام. «3» 4- در خرايج از حضرت امام حسن عسکرى عليه السلام فرمود: تمام ايشان از آل محمد هستند؛ ظالم به نفس کسى است که اقرار ننموده به امام، و مقتصد کسى است که عارف با امام باشد، و سابق به خيرات، امام است. «4» 5- در مناقب- حضرت صادق عليه السلام فرمود: نازل شد اين آيه در حق ما و در حق ذريّه ما. «5»
«1» به نقل از نور الثقلين، ج 4، ص 362، ح 79.
«2» اصول کافى (1388 ه. ق) ج 1 ص 177- 176، روايت 7 و نور الثقلين، ج 4، ص 361، ح 77.
«3» همان مدارک، کافى 1/ 168- 167، روايت سوم و نور الثقلين 4/ 361 روايت 76.
«4» نور الثقلين، ج 4، ص 364، ح 87.
«5» مناقب ابن شهر آشوب (چ علميه قم) ج 4 ص 130 (باب امامة على بن الحسين عليه السلام)
جلد 11 - صفحه 38
6- در مجمع- از حضرت باقر عليه السلام فرمود: اما ظالم لنفسه (از ما) کسى است که عمل صالح و سيئه نمايد، اما مقتصد کسى است که متعبد و مجتهد باشد، اما سابق به خيرات پس على و حسن و حسين عليهم السلام و کسى که کشته شود و شهيد گردد از آل محمد صلّى اللّه عليه و آله. «1» 7- ابو حمزه ثمالى روايت نموده که خدمت حضرت امام زين العابدين عليه السلام بودم، دو مرد از اهل عراق وارد و گفتند: يابن رسول اللّه ما را خبر ده از تفسير اين آيه، حضرت فرمود: شما چه گوئيد: گفتند: ما نمى‌دانيم. حضرت سه مرتبه فرمود: (نزلت و اللّه فينا اهل البيت): نازل شده به خدا سوگند در باره ما اهل بيت. پس من پرسيدم: يابن رسول اللّه از ذريه على بن ابى طالب عليه السلام آنکه ظالم به نفس خود باشد کيست؟ فرمود: کسى که حسنه و سيئه او يکسان است و هيچيک بر ديگرى غالب نباشد. پس پرسيدم: مقتصد (از شما) کيست؟
فرمود: کسانيند که در منازل خود مشغول به عبادت و ذکر تلاوت کتاب خدا اوقات صرف نمايند تا مرگ آنها برسد. آنگاه پرسيدم: مراد از سابقان به خيرات چه کسانيند؟ فرمود: آنانند که در راه خدا مجاهده کنند و مردم را به راه راست دعوت نمايند مانند على بن ابى طالب و ذريه آن حضرت که اهل عصمت و طهارت هستند. «2» 8- در احتجاج- از حضرت صادق عليه السلام سؤال شد از اين آيه، فرمود: در حق اولاد فاطمه عليها السلام است خاصه، اما کسى که شمشير خود را کشيده و دعوت کرد مردم را به نفس خود بسوى ضلالت و از اولاد فاطمه (و غيره) باشد، پس داخل در اين آيه نيست. عرض شد: پس کى داخل است؟
فرمود: ظالم لنفسه آن کسى است که نخواند مردم را بسوى ضلالت و نه بسوى هدايت، و مقتصد از ما اهل بيت و عارف به حق امام است، و سابق به خيرات
«1» مجمع البيان، ط مکتبة الحياة، جزء 22، ص 244.+ مدرک پيشين.
«2» منهج الصادقين، ج 7، ص 449. و بهمين مضمون: معانى الاخبار (چ حيدرى 1379 ق) ص 105 روايت 3 و بحار الانوار ج 23 باب 12 ص 215- 214. روايت 4.
جلد 11 - صفحه 39
امام است. «1»