تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
لِيَغْفِرَ لَکَ اللَّهُ ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِکَ وَ ما تَأَخَّرَ وَ يُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْکَ وَ يَهْدِيَکَ صِراطاً مُسْتَقِيماً «2»
لِيَغْفِرَ لَکَ اللَّهُ: تا بيامرزد خدا، ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِکَ وَ ما تَأَخَّرَ.
تفسير اين آيه محتاج به بيان مقدمه است:
مقدمه: عصمت انبياء: برهان عقلى قائم است به اينکه پيغمبران از اول عمر تا آخر معصوم مى‌باشند يعنى گناه صغيره و کبيره و خطا و سهو و نسيان از ايشان صادر نگردد، زيرا حصول غرض الهى از بعثت انبياء موقوف است به عصمت ايشان، پس اگر معصوم نباشند نقض غرض سبحانى لازم آيد، لکن نقض غرض الهى ممتنع است؛ نتيجه دهد پس عصمت انبياء واجب باشد. و چون عصمت ثابت شد، محقق گردد هر شخصى که نبوتش ثابت شود جزم حاصل شود که
جلد 12 - صفحه 142
معصوم است؛ پس طريق علم بتحقيق عصمت در نبى، نبوت او خواهد بود.
بنابراين مطابق مذهب حق آيه شريفه به يکى از وجوه بيان مى‌شود:
وجه 1:
آنکه خدا بيامرزد گناهان امت تو را آنچه پيش از اين زمان واقع شده و آنچه بعد از اين زمان واقع شود به شفاعت تو، و بنابراين اضافه گناه به آن حضرت به جهت شدت انتساب و ارتباط امت است به آن حضرت؛ و مؤيد اين وجه است:
تفسير برهان 1- عمر بن يزيد از حضرت صادق عليه السّلام از اين آيه سؤال نمايد، حضرت فرمايد: ما کان له ذنب و لا هم بذنب و لکن اللّه حمله ذنوب شيعته ثم غفرها له «1»: نبود براى رسول خدا هيچ گناهى و هيچ قصد گناهى ننمود، و لکن خداى تعالى حمل نمود بر او گناه شيعيان او را پس آمرزيد آن را.
2- مفضل بن عمر معنى اين آيه را سؤال نمايد، حضرت فرمود: و اللّه ما کان له ذنب و لکنّ اللّه ضمن له ان يغفر ذنوب شيعة علىّ ما تقدّم من ذنبهم و ما تاخّر «2»: به خدا سوگند رسول خدا را هيچ گناهى نبود و هرگز از او گناهى صادر نشد، و لکن خدا ضامن شد براى او که بيامرزد گناهان شيعيان على عليه السّلام را آنچه مقدم شده و آنچه متاخر واقع شده.
3- از حضرت رضا عليه السّلام سؤال شد از اين آيه، فرمود: اى ذنب کان لرسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله متقدما او متأخرا و انما حمله اللّه ذنوب شيعة على عليه السّلام من مضى منهم و من بقى منهم ثم غفرها له «3»: يعنى چه گناه براى رسول خدا بود متقدم يا متأخر، و جز اين نيست خدا تحميل نمود گناهان شيعه على عليه السّلام را کسانى که گذشته و کسانى که باقى هستند از ايشان، پس آمرزيد آن را.
وجه 2:
علم الهدى رضوان اللّه عليه در تنزيه الانبياء «4» فرمايد که (ذنب) مصدر و اضافه
«1» تفسير برهان، سيد هاشم بحرانى، ج 4 ص 195 روايت 6.
«2» مجمع البيان طبرسى، ج 5 ص 110.
«3» تفسير برهان ج 4 ص 195 روايت 8.
«4» تنزيه الانبياء (منثورات الرضى- قم) ص 117.
جلد 12 - صفحه 143
مصدر به فاعل و مفعول هر دو جايز است، و در اين مقام اضافه آن به مفعول است، و معنى آنکه: خدا بپوشاند گناهان اهل مکه را که به تو بجا مى‌آورند از اخراج تو از ديار خود و آزار رسانيدن تو بعد از اخراج از منع کردن و مسدود ساختن تو را از زيارت کعبه معظمه. و بنابراين تأويل مغفرت به معنى ازاله و نسخ احکام و تدابير دشمنان او، پس معنى آنکه صلح حديبيه و فتح مکه به جهت آنست که بپوشاند و زايل گرداند خدا براى تو افعال شنيعه و اعمال قبيحه اهل مکه که نسبت به تو ظاهر ساختند از اخراج و سد و منع و ايذا و آزار تو و انواع مکايد، و لذا مغفرت را جزاى جهاد و فتح گردانيده و از اينجا معلوم شود که مراد به تقدم و ذنوب افعال قبيح اهل مکه است که پيش از فتح مکه و بعد از آن نسبت به آن حضرت و اهل اسلام بجاى مى‌آورند.
وجه 3: بيامرزد خدا آنچه مقدم شد از گناه ابو ين تو آدم و حوا به برکت تو و آنچه متأخر شد از گناه امت تو به دعوت (و مراد گناه آدم عليه السّلام ترک اولى باشد چنانچه سابقا بيان شد).
وَ يُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْکَ: و تمام گرداند به فضل عميم خود نعمت خود را بر تو در دنيا به نصرت بر اعدا و فتح بلاد و اعلاى امر و بقاى شرع تو و ضم نبوت به سلطنت و غلبه دين اسلام بر ساير ملل، و در آخرت به اعطاى مقام محمود و رفعت رتبت و شفاعت در حق امت. وَ يَهْدِيَکَ صِراطاً مُسْتَقِيماً: و بنمايد تو را راه راست در تبليغ رسالت و اقامه مراسم رياست، يا ثابت دارد تو را به راهى که مؤدى باشد به محبت.